مقدمه :در سال های اخیر نظام های آموزشی دستخوش تغییر و تحولات زیادی شده است و چون آموزش و پرورش یک نظام و سیستم است پس تغییر در یک قسمت ، قسمت های دیگر ( شل ارزشیابی ) را نیز معقول ساخته است . این تغییر و تحولات نتیجه طرح و اندیشه های تازه و نوین است که اصطلاحاً آن را خلاقیت و نوآوری می نامند ، نظام ارزشیابی آموزشی نیز همچون سایرقسمتهای دیگر نظام آموزشی بدور ازاین تغییرات نبوده است . در دنیای امروز نیازمند سیستم هایی ازسنجش و ارزشیابی مستقیم که به هردانش آموز به دیده حرمت نگاه کند . موهبت های طبیعی و انسانی او را بیشتر از آزمـون های سنتی نشان دهـد بازخوردی مثبت و تکالیفی رشد دهنده به او ارائه کند و باور داشته باشد که هـر دانش آموز قابلیت رشد و پیشرفـت مداوم را دارد . در چنین رویکردی دانش آموز تبدیل به فردی خلاق ،ریسک پذیر ، مبتکر و محقق می شود که به طور دائم از تدریس بهره می گیرد . در این فرآیند شایستگی فرد رشد می کند و اعتماد به نفس او افـزایش می یابد و دانش آموز به خوبی یاد می گیرد که چگونه آموخته ها رادر وضعیت های دشوار وناآشنا به کار گیرد . این امر توان خلاقیت ، ابتکار و نوآوری را در فرد رشد می دهد و این هدف مهم آموزش و پرورش است .    

رویکردهای نوین سنجش و ارزیابی آموزشی بحث تازه و نوینی است که درسالهای اخیر چالش هایی رابرای نظام آموزشی ایجاد کرده است . توجه به موضوع خلاقیت ونوآوری در ارزشیابی پیشرفت مقطع تحصیلی دانش آموزان به دلیل نقایص و کاستی هایی که در نظام ارزشیابی سنتی و رایج و نارضایتی هایی که از نـظام ارزشیابی موجود در محافل تربیتی به همراه داشت مـطرح شد . بر این اساس برنامه ریزان و متـصدیان امر آموزش بر آن شدند تا اصلاحاتی بنیادی در حـوزه ارزشیابی آموزشی به وجود آورند که طرح دو نوبتی کردن امتحانات ، برجسته کردن نقش ارزشیابی مستمر وبالاخره طرح ارزشیابی توصیفی ویژه پایه های اول ،دوم وسوم ابتدایی را میتوان از جمله نوآوریهای نظام ارزشیابی آموزشی بر شمرد .

اما در نظام ارزشیابی موجود که مقیاس فاصله 0 – 20 بسیار رایج است پدیده ای شکل گرفته است که می توان فشار نهایی برای کسب نمره نامید . پیشرفت خلاصه شده درنمره و نمره نماد پیشرفت است . کودکان ما چنان دغدغه نمره را دارند و چنان تحت فشار نمره از سوی جامعه و خانواده و مدرسه هستند که نمی توانند تجربیات سودمندی درکلاس ومدرسه داشته باشند . والدین رشد وبالندگی کودکانشان رادرنمره می بینند ودیگر تجربیات سودمند را نادیده می گیرند . این روند را نمره گرایی یا بیست گرایی می نامند که به یک عنـصر فرهنگی تبدیل شده است .    

ارزشیابی ها بر اساس معیار و ملاک مقایسه شامل موارد زیر است :

الف – ارزشیابی معیار ملاک :

میزان پیشرفت دانش آموز با حدود انتظارات برنامه درسی و معلم مقایسه می شود .

ب – ارزشیابی هنجار مدار :

معیار آموزشی ، عملکرد دانش آموز در مقایسه با سایر دانش آموزان است .

ج – ارزشیابی دانش آموز مدار :

معلم با مقایسه وضعیت فعلی وقبلی دانش آموز به ارزشیابی او می پردازد و معلم دانش آموز را با خودش مقایسه

نموده و از تشویق کمک می گیرد و اعـتماد به نفس او را تـقویت کرده که باعث پرورش تـفکر منطقی و خلاقانه

دانش آموز می شود . دانش آموزان در طی فعالیت های آموزشی خود پی در پی مورد ارزشیابی قرار می گیرند . فرآیند ارزشیابی مـستمر که در قالب ارزشیابی های فعالیت مدار قرار می گیرد جزئی از یک تدریس فعال تلـقی

می شود .

تعریف ارزشیابی :

اصطلاح ارزشیابی به طور ساده به تعیین ارزش برای هر چیزی گفته می شود یا ارزشیابی به یک فرآیند نظام دار برای جمع آوری ، تحلیل و تـفسیر اطلاعات گفته می شود . به این منظور که تعیین شود آیا هـدفهای مورد نظر تحقق یافته اند یا در حال تحقق یافتن هستند و به چه میزانی .

تعریف ارزشیابی تراکمی ( پایانی ) :

ارزشیابی ورودی که در بعد و امر تدریس انجام می گیرد فرآیندی منظم برای تعیین و تشخیص میزان پیشرفـت

یادگیرندگان در رسیدن به هدف های آموزشی می باشد .

ارزشیابی پایانی یادگیرندگان آخرین فعالیت آموزشی معلم به نظر می رسد و هـدف اصلی آن کمک به معـلم در بهبود شیوه های آموزشی خود و تشخیص و رفع نواقص یادگیری دانش آموزان است .

2 – آزمون های عملکردی :

با مهارت سروکار دارند برای مثال دروس علوم با مهارت آزمایشگاهی – زیاضی با مهارت حل مسئله و …….

این آزمون ها به کار سخـت تاکید دارند یعنی سنجش این که آیا دانش آموزان علاوه بر دانستن دانش می توانند آن را به کار بندند .

3 – ارزشیابی مستمر :

ارزشیابی مستمر که موجب مشخـص شدن پیشرفـت دانش آموز نسبت به مرحله قبل شده و باعث آگاهی دانش آموزان و اولیاء از نحوه پیشرفت تحصیلی شده ، معلم نیز از اشکالات فرآیند تدریس مطلع می شود .

اگرچه ارزشیابی تحصیلی آخرین فعالیت آموزش معلم به نظر می رسد ،یکی از اساسی ترین فعالیت های معلمان است . ارزشیابی به معلمان کمک می کند تا عـلت و چگونگی پیشرفت یا عدم پیشرفـت دانش آموزان را بررسی کنند و در جهت مطلع شدن از نـقاط قـوت و ضعف فعالیتهای آموزشی خود از آن استفاده کنند . در صورتی که یادگیری و یاددهی بدون ارزشیابی می باشد فعالیت دانش آموزان به حفظ مطالب وکسب مهارتها خلاصه میشود بدون این که معلم از کم و کیف آن مطلع شود . در صورت نبود ارزشیابی معلم هیچ گاه از نـحوه یادگیری دانش آموزان مطلع نمی شود و همچنان به ارائه مطالب با روش های خود ادامه می دهد . اما نتیجه ارزشیابی می تواند به تـغییر کیفیت روش تدریـس مطلع کردن دانش آموزان با روش های مـختلف یادگیری بیانجامد . بنابراین بی توجهی به این نکته در حقیقت بی توجهی به کیفیت آموزشی و بهبود آن است . اگر معلم خود ودانش آموزان را  محک نزند نمی تواند به آثار مثبت فرآیند آموزشی و تغییر آن در دانش آموزان پی ببرد .

ازآنجا که هدف اصلی لرزشیابی اصلاح وبهبود روش های یادگیری و یاددهی است برای رسیدن به این مهم توجه به نکات زیر ضروری است : 

1– تاکید بر ارزشیابی تکوینی :

معلم در هفته های آغاز سال تحصیلی پس از یکی دوجلسه تدریس می تواند امتحان کوچکی از دانش آموزان به عمل آورد ، این ارزشیابی بسیار مفید ومناسب است زیرابا کمک این امتحان معلم درمی یابد که آیا دانش آموزان

 مباحـث اولیه را خوب فرا گرفته اند یا نه . ضمناً هـدف اصلی این امتحان دریافت بازخورد مناسب برای بهبود ،

 اصلاح تغییر روش تدریس خود است . آگاهی معلم از تفاوت های فردی ، کشف دلایل برخی نارسایی ها و عقب ماندگی های دانش آموزان و جستجوی راه و روش جبران آن عقب ماندگی سایر مزایای این ارزشیابی است .

2- تاکید بر چگونگی استفاده از نتایج ارزشیابی در کشف نارسایی های آموزشی

3- ایجاد تنوع در شیوه های ارزشیابی : 

علاوه بر آزمون های مرسوم می توان از آزمون با کتاب باز نام برد که در کلاسهای ضعیف اثر بخش است و دانش آموزان با نوشتن جواب سوالات از روی کتاب وتصحیح آن به میزان دقت خود در یادگیری پی برده و دفعات بعد سعی می کنند با کسب اعتماد به نفس مطالعه را جدی تر گرفته و نتایج مطلوب تر گردد .

استفاده از تجارب یادگیری نیز رابطه ای مستـقیم با ارزشیابی دارد . تهیه گزارش از بازدید ، تهیه پوستر و نشریه نشان دهنده یادگیری و یا عدم یادگیری مطلوب مطالب ارائه شده از سوی معلم است .

ارزشیابی شفاهی گروهی شیوه دیگر ارزشیابی است ،دراین شیوه فردی از عضای گروه مسئول پاسخگویی میشود و در صورت عدم توانایی به خواب سایر اعضای گروه اقدام به جوابگویی می کنند و برای هر نفر امتیازی محسوب می شود .

از دیگر نتایج مثبت ارزشیابی ، ایجاد انگیزه و رغبت در دانش آموزان برای یادگیری است .

به منظور تاثیر بهتر ارزشیابی نکات ذیل پیشنهاد می گردد :

1 – دانش آموزان قبل از امتحان با شیوه سوالات و ارزشیابی آشنا شوند .

2 – در مورد ارزش ارزشیابی و تاثیر آن با دانش آموزان بحث و گفتگو شود .

3 – در طرح سوالات توجه به سطح یادگیری و نظم از آسان به مشکل رعایت شود .

4 – از نتایج امتحان به شیوه صحیح استفاده شود و فقط لرزش کمی آن مورد نظر قرار نگیرد .

5 – از شیوه های متنوع و جدید مانند ارزشیابی گروهـی ، ارائه مـطـلب ، تهیه پـوستر و نشریه در امر ارزشیابی استفاده شود .    

6 – از ارزشیابی به قصد بهبود کیفیت یادگیری و یاددهی استفاده شود نه توبیخ شود .

7- با استفاده از نتایج ارزشیابی نقص و نارسایی ها شناخته می شود و اقدام به رفع و جایگزینی روش های دیگر می شود و نقاط قوت تشویق و تایید وتکرار می شوند .

جایگاه ارزشیابی پایانی در برنامه آموزشی چیست ؟

در سال های اخیر ایجاد تحول در سیستم ارزشیابی به معنای غالب کردن نقش ارزشیابی مستمر ، پویا و رشد

دهنده در بسیاری از سیستم های آموزشی مورد توجه قرارگرفته است . علت اصلی این تحول مشکلاتی است که آزمون های پایانی در سیستم ارزشیابی ایـجاد می کنند . امـا مشکل به سادگی قـابل رفع نیست ، در بسیاری از نـظام های آموزش و پرورش ارزشیابی پایانی همواره یکی از مهم ترین مراکز توجه معلمان و برنامه ریزان درسی بوده است و در موارد بسیاری هم آزمون های پایانی دانش آموزان معیاری برای ارزیابی کار معلم تلقی می شود . این امر باعـث شده تا معـلمان عمدتاً به آزمون های پایانی بیش از حد تـوجه کنند و نسبت به نتایج آن حساس باشند .

بطوری که در بسیاری از مواقع هدف موفقیت در آزمون های پایانی محور تمامی فعالیتهای آموزشی شده و نقش ارزشیابی مستمر بسیار کم رنگ می شود . این امر موجـب شده تا معمولاً معلمان به جای آن که آنچه را آموزش میدهند ارزیابی کنند ،آن چیزی راکه قرار است ارزشیابی کنند آموزش دهند . یعنی آموزش در خدمت ارزشیابی قرار می گیرد . این تفکر و شیوه کار باید تغییر کند و آزمون پایانی جایگاه مشخص و محدود خود را بیابد .

از سویی دیگر باید به این نکته توجه داشته باشیم که ایجاد هـر تـحول آموزشی در سطح ملی نیاز به یک برنامه اساسی و تفصیلی دارد که بر پایه تحقیقات گسترده و معتبر شکل گرفته باشد . بدیهی است که آگاهی از تجارب و نوآوری های کشورهای دیگر باعث می شود با مشکلات و موانع سر راه برخورد عاقلانه و منطقی داشته باشیم و بتوانیم آن نوآوری را با ویژگیهای فرهنگی قومی و اجتماعی خود منطبق کنیم و ازکاربرد آن در سطح کلان ملی بهره بگیریم . 

درست است که ایده سنجش مستمر ، پویا و رشد دهنده ایده ای نو استکه در سال های اخیر به آن بیشتر توجه شده است ، اما این ایده را نباید به ضرورت حـذف آزمـون های پایانی که در مواقـعی پاسخگوی نیازهای خاصی بوده اند تعبیر کنیم . برای ایجاد تحول درنظام سنجش دانش آموزان باید دو کار را همزمان پیش برد :

1 – اطلاع یافتن از تحولات نظام های سنجش موفق و کارآمد درسطح جهان در حیطه عملی و نظری ، تا بتوان برای بومی کردن آن تحولات و جایگزین کردن آنها در نظام آموزشی برنامه ریزی کرد .

2 – شیوه سنتی ارزشیابی را که عمدتاً بر مدار ارزشیابی پایانی می چرخد تا حد امکان اصلاح کنیم وبا آن رفتار احتیاط آمیز و آگاهانه داشته با شیم . برای آن که معلمان رادراین راه با خود همگام کنیم ،آموزش ضمن خدمت آنان را محور کار قرار می دهیم .   

آشنایی با نظام های آموزشی کشور :

نتایج حاصل از سومین مطالعه بین المللی ریاضیات وعلوم وتکرار آن توسط انجمن بین المللی ارزشیابی پیشرفت ……….. برگزار شد نشان داد که عملکرد دانش آموزان ایرانی نسبت به عملکرد دانش آموزان سایرکشورهای جهان بسیار ضعیف است و با متوسط جهانی فاصله زیادی دارد .این مطالعه مهم ترین و بزرگترین مطالعه این انجمن  در دهه 90 بود و نزدیک به 41 کشور عضو انجمن در این مطالعه شرکت داشتند . بسیاری از معلمان علت این نتایج ضعیف را ناشی ازکمبودهای نظام آموزشی ،شلوغ بودن کلاسها ، متمرکز بودن نظام آموزشی و غیره می دانند در حالی که عوامل زیادی را نادیده می گیرند . در این مطالعه سعی شده است تا ساختار آموزش و پرورش چند کشور دنیا که خصوصیات ویژه ای دارند مورد بحث وبررسی قرار گیرد تااین شبهه که علت این ضعف در عملکرد تنها به کمبودهای کلاس درس برنمی گردد بلکه به عواملی مانند نحوه ارزشیابی ،نحوه تدریس و غیره نیز بستگی دارد ، رفع شود .

کره جنوبی :

درسال 1994 هزینه های آموزش و پرورش درکره جنوبی بیست و سه درصد از کل هزینه های دولت ودر حدود4 درصد از درآمد ناخالص ملی بود . درکره جنوبی ، وزارت آموزش وپرورش مسئول خط کشی مربوط به آموزش ، چاپ وتایید کتاب های درسی ، سیاست های اجرایی وفراهم کردن پشتوانه مالی برای دانشگاه های ملی است . هیات مدیره هرناحیه آموزش وپرورش ،تصمیمات مربوط به آن ناحیه را میگیرد . مسئولیت تمام مدارس ابتدایی ومتوسطه با ادارات محل آموزش و پرورش است درکره جنوبی قانون رسمی برای گروه بندی دانش آموزان وجودندارد وکلاسها در برگیرنده دانش آموزان با توانایی های متنوع هستند . استفاده از سوالات باز پاسخ در امتحانات مورد تاکید بیشتر است ، معلمان سعی می کنند به فعالیت های مدرس وکار گروهی تاکید کنند . ارزشیابی ملی برای دانش آموزان کره ای یکی برای ورود به دانـشـگاه اسـت ، دانش آموزان بـرای شـرکت در امـتـحان ورودی دبیرستان باید در ناحیه آموزشی خود شرکت کنند البته دانش آموزان یک آزمون پیشرفت تحصیلی هم درسطح ملی می دهـند که در مدارس ابتدایی ، راهـنمایی و دبیرستان اجرا می شود و هدف آن ارزشیابی ،کنترل فرآیند یادگیری دانش آموزان و کارآمدی نـظام آموزش در سـطح مـلی است . ارزشیابی ملی و کلاسی نیز با روش های متناقص انجام می شود .

کانادا :

در کانادا آموزش و پرورش به وسیله استان ها اداره می شود .

بسیاری از مدارس از تکنولوژی جدید در برنامه درسی استفاده می کنند ، برنامه درسی بر تدریس مفاهیم ، بیش از یادگیری طولی وار تاکید دارد استفاده از کامپیوتر نیز قویاً توصیه شده است . استفاده از روش یادگیری فعال ،یادگیری مشارکتی و برنامه درسی باز پاسخ درتمامی دوره ها ، مورد انتظار است . معلمان برای ارزشیابی آموخته های دانش آموزان ، از آزمون های کتبی ، پروژه های کلاسی و ارزش یابی فردی استـفاده می کنند . معـلمان از رویه های ارزشیابی غیر سنتی مانند مشاهده را گسترش داده اند ، همچنین آنها را از سایر روش های ارزشیابی که شامل ارزشیابی پرونده کاری ، مشاهده دقیق و خود ارزیابی است نیز استفاده می کنند .

وزارت آموزش و پرورش از این قالب های برنامه درسی استاندارد را تهیه کرده ومدارس برای آموزش اجباری باید یکی از آنها را انتخاب کنند .

در آموزش و پرورش ژاپن هم مدرسه خصوصی وجود دارد و هم مدرسه دولتی بیش تر مخارج مدارس دولتی به عـهده دولت مرکزی می باشد ، حتی نیمی از مخارج مدارس خصوصی نیز به عـهده دولت مرکزی می باشد . دربرنامه درسی جدید استفاده از کامپیوتر از دوره ابتدایی شروع می شود . در تمام سطوح از معلم انتظار می رود تا از کتاب درسی برای تدریـس استـفاده کنند و کتاب ها از یک روش حل مسئله که شامل پنج گام پرس و جـو ، تشریح  ، مثال ها ، تمرین ها وکاربردها است استفاده می کنند وبیشتر از موضوعات حـقیقی زندگی برای معرفی مفاهیم ریاضی استفاده می شود . برای ارزشیابی استـفاده از پروژه های تحـقیقی و باز پاسخ قـویاً توصیه شده به یادگیری مشارکتی هم توجه زیادی نشده و هنوز روش های معلم محوری حاکم است . در نظام آموزشی ژاپن به طور رسمی هیچ ارزشیابی خارجی وجود ندارد ولی برای آزمون ورودی سه سطح وجود دارد .

ارزشیابی های کلاسی به منظور پرورش دانش آموزان و توسعه تدریس انجام می شود ، در ارزشیابی های کلاسی استفاده از آزمون کتبی هنوز شیوه غـالب است .