پرسشنامه تنیدگی شغلی (فیلیپ ال رایس 1997)

ما براي انجام كار به نيكوترين شيوه اي، بايد تنش و فشار روحي ايجاد كنيم. به جريان يافتن آدرنالين درخونمان نياز داريم. ولي تنش زياده از حد، موضوع متفاوتي است.

شايع ترين علامتهاي فشار بي نهايت شغل عبارتند از خستگي، بي خوابي، فشار خون، سردرد، زخم، ترش كردن، ناتواني در تمركز يا آرميدن و بي اشتهايي.

بکارگيري فرد درکاري که با توانايي‌ها و اطلاعات او همخواني ندارد و يا تغيير در فعاليت‌کاري او مي‌تواند باعث ايجاد استرس در فرد شود. بطورکلي استرس شغلي نوعي استرس است که با محيط کاري يا عوامل مرتبط با محيط کاري فرد ارتباط دارد. تغيير در فعاليت هاي کاري همچون فن آوري جديد يا تغيير اهداف، ممکن است باعث ايجاد استرس شود استرس سازماني را مي توان با مقياس کارگريزي و کيفيت کار اندازه گيري کرد.

دلايل استرس کاري

در محيط کاري، موقعيت هاي زيادي هستند که موجب استرس فرد مي شوند.

1. فقدان تامين شغل
2. حاکميت روابط بر ضوابط
3. بوروکراسي سردرگم
4. فقدان مکانيسم هاي کنترل و ارزشيابي
5. شيفت هاي کار
6. ساعت کار زياد

7.      فناوري جديد،

8. حقوق کم
9. سبک مديريت
10. حمايت نکردن مسئولين از کارکنان خود
11. نبود مشاوره و ارتباطات
12. دخالت هاي زيادي در مسايل شخصي، اجتماعي و زندگي خانوادگي
13. حجم زياد کارها يا بيش از اندازه کم بودن کار
14. فشار بيش از حد ناشي از غيرواقعي بودن مهلت انجام کارها
15. انجام کارهايي که بسيار مشکل اند و يا لزوم چنداني به انجام آنها نيست
16. نداشتن مهارت کافي در نحوه انجام کار
17. شرايط نامطلوب کاري
18. داشتن شغلي که متناسب با شاغل نباشد
19. نداشتن امنيت شغلي و ترس از بيکار شدن

در يـك تقسيــم بندي دیگر عوامل استرس زا را مي توان به ترتيب زير عنوان كرد:

·        عوامل اقتصادي شامل تورم، عدم امنيت اقتصادي، ترس از فقر و بيكاري، مشكلات مادي براي تشكيل خانواده و…؛

• عوامل فرهنگي شامل: كم رنگ شدن ارزشهاي علمي، ادبي و هنري و حاكميت فرهنگهاي زر و زور و در نتيجه فقدان احساس آرامش دروني، مهاجرتهاي اجباري از وطن خود و در نتيجه ادراك بيماري غربت؛
•  عوامل اداري شامل فقدان تامين شغل، حاكميت روابط بر ضوابط ، بوروكراسي سردرگم، فقدان مكانيسم هاي كنترل و ارزشيابي؛
•  عوامل سياسي شامل: نامشخص بودن مشاركت فرد در تعيين سرنوشت خود، عدم احساس امنيت درباره جان و مال و معتقدات، احساس فشار در زمينه هاي آزادي و استقلال كشور(6). عوامل ذكرشده گرچه درست و منطقي است ولي دامنه آن گسترده است. آنچه در اين مقاله بيشتر مورد توجه است عوامل استرس زا در سازمان است.

 

 

اثرات استرس در محيط کار

استرس روي سازمان ها و افراد موجود در آن تأثير مي گذارد. تأثير استرس سازماني با افزايش ميزان کارگريزي ، تعويض زود هنگام کارکنان ، ارتباط نامناسب با ارباب رجوع ، کاهش ميزان امنيت شغلي، عدم سلامت محيط کار ، کنترل ضعيف کيفيت محصولات و …. ارتباط دارد. به بيان ديگر هرچه ميزان استرس سازماني بالاتر باشد، عوامل ذکر شده از فراواني بيشتري برخوردارند.

* استرس باعث فشارهاي رواني بسياري بر روي فرد مي‌شود که اين فشارها به شکل‌هاي مختلف در رفتار فرد در محيط کاري خود را نشان مي‌دهد برخي از اين رفتارها عبارتند از :

1. زود رنجي يا پرخاشگري در برخورد با همکاران و مراجعين
2. بي‌تفاوتي و بي‌علاقگي به آراستگي ظاهر خود و ديگران
3. کاهش خلاقيت و فقدان اعتماد به نفس
4. بي‌تفاوتي نسبت به کار و افزايش اشتباهات
5. عدم‌توانايي تمرکز برروي کار و ناتواني در تصميم‌گيري
6. خستگي مفرط، ناراحتي و احساس گناه
7. ناتواني در تحمل اطرافيان و تمايل به انزوا

همه اين عوامل در نهايت منجر به کاهش بهره‌وري و افزايش ضايعات مي‌شود و از طرف ديگر اين افراد بعلت ناتواني در کنترل احساسات ، ناتواني در تصميم‌گيري صحيح و ديگر موارد ذکر شده استعداد فوق‌العاده در ايجاد حادثه براي خود و ديگران پيدا مي‌کنند .

 

پنج واكنش اساسي در برابر تنشهاي محل كار:

•  شريك غم ديگران بودن بي آنكه گامهاي اساسي درجهت تغيير وضعيت برداشته شود؛
• .براي كاستن از سنگيني كار، طولاني تر و بيشتر كاركردن؛
•  روي آوردن به تلاش جالب واكنشي به منظور اينكه بتوانيم سرزندگي را بازگردانده و كار بيشتري را در مدت كوتاهتري انجام دهيم.
• .جسماً از شغل خويش كناره گرفتن يا آن را رها كردن و به دنبال كار ديگري گشتن يا زمان و توان صرف شده در مسير كار را كاهش دادن؛
•  تجزيه و تحليل وضع، بازبيني راهبردها و به جست و جــوي راهكـارهـايـي براي دگرگون سازي موارد پرداختن.

راههاي مقابله با استرس

براي مقابله بااسترس ابتدا بايستي عوامل و زمينه هاي استرس زا شناسايي تا راه کارهاي متناسب باآنها به کار گرفته وعوامل استرس زا تعديل شوند.استرس درسازمان اثرات نامطلوبي بر کميت و کيفيت کار کارکنان برجاي مي گذارد و عوامل و ريشه هاي استرس سازمانها تنها در سازمان نيست بلکه عوامل استرس زاي برون سازماني مختلفي وجود دارند که شخص را با تنش و استرس روبرو مي سازد. به اين ترتيب فرد با استرس وارد سازمان شده و از طرف ديگر عوامل سازماني استرس فرد را افزايش مي دهد.

برخي از راههاي کاهش استرس در محيط کار به شرح زير است:

1- اطلاعات و منابع موردنياز جهت انجام درست کارها را فراهم آوريد.

2- در يک زمان فقط يک کار را انجام دهيد تا فشارهاي وارد بر خود را کاهش دهيد.

3- يک راه ارتباطي براي تقابل اجتماعي بين ديگرکارکنان و مديران ايجاد کنيد.

4- پيشنهادهاي ديگران در کمک به خود را بپذيريد.

5- توانايي هاي خود را بشناسيد و بيش از حد از خود انتظار نداشته باشيد.

6- محيط فيزيکي مناسب فراهم آوريد و از موقعيت هاي پر استرس دوري کنيد.

7- کارهايي را انجام دهيد که برايتان لذت بخش و شادي آفرينند.

8- سعي کنيد اوقات خود را با کساني بگذرانيد که مصاحبت با آنها برايتان لذت بخش باشد و نه با کساني که انتقاد کننده و خرده گيرند.

9- آرام نفس بکشيد، به طوري که قسمت پائيني شش هاي خود را به تحرک واداريد.

10- تکنيک هاي آرامش بخش را به کار بريد.

11- يک واکنش نسبت به استرس، خشمگين شدن است. درباره نحوه غلبه بر خشم خود بيشتر بياموزيد.

12- تكنیك « ابراز وجود » در بر خورد با عوامل اجتماعی به خصوص در كاهش استرس ناشی از برخورد با افراد عصبانی و پرخاشگر و یا در مواجهه با شرایط سخت درون فردی بسیار مؤثر است

13- گوش دادن فعالانه به جای واكنش نشان دادن سریع ، به شما كمك می كند با افرادی كه خودشان تحت فشار عصبی هستند به نوعی كنار بیایید .

14- اشتغال ذهنی منفی را می توان با بازسازی شناختی، تغییرطرحواره ها وسیستم اعتقادی خودبرای منطقی تر و واقع گرانه تر شدن و در نتیجه زندگی را بر خود ساده تر گرفتن ، تحت كنترل در آورد . اگر از خود انتظار داشته باشید كه همیشه همه كارها را بی نقص و كامل انجام دهید ، چنانچه بعضی اوقات موفق نشوید ، آن وقت نیاز دارید كه شیوه ای مثبت برای مقابله با اشتغال ذهنی منفی خود پیدا كنید .

15- برای كنترل فشار عصبی در مورد عوامل سازمانی (حتی در خانواده ) می توان در صورت امكان شرایطی برای تغییر ایجاد كرد و هم به نوعی با شرایط غیر قابل تغییر سازگاری نمود.

16- اگر از سنخ شخصیتی الف هستید ( افرادی ناشكیبا ، بسیار رقابت جو ، وقت شناس و پرخاشگر در برابرناكامی ) و به عنوان مثال ، اگر پشت چراغ قرمز منتظر بمانید و بی طاقت و ناشكیبا شوید ، و زمان توقف خود را صرف دشنام و بدو بیراه گفتن به راننده جلویی و غیره بكنید احتمال حمله قلبی شما بالا خواهد رفت . پس در مواجهه با محركهای تنش زا احساس خصومت را باید كنار گذاشت و سعی كرد كه ویژگیهای شخصی افراد مقاوم در برابر فشار روانی را فرا گرفت .

17- تمرینات ریلكسیشن ( تن آرامی ) و نفسهای عمیق كشیدن از جمله شیوه های بسیار خوب و مؤثر جهت مقابله با فشارهای روانی می باشد.

18 – مسئوليت شغلتان را به عهده بگيريد:

تا جايي كه مقدور است اولويتها را درنظر گرفته و مجدداً تعيين كنيد. نخست مراقب كارهاي مهم و دشوار باشيد و وقت تان را تنظيم كنيد. در اين صورت كاراتر مي شويد.

19 – هر بار، به عملي دست زنيد:

هر طرح بزرگ را به كار كوچكتر و اجراشدني تقسيم كنيد. فهرستي از تمام اموري كه بايد انجام يابند و زمان تقريبي پايان هريك تهيه كنيد. به كارها اولويت ببخشيد. ابتدا كاري را به اتمام رسانده و آنگاه به سراغ بعدي برويد. كارها را تا زماني آسان بگيريد كه حس كنيد نياز به اجرا و نظارت داشته باشند.

20 – با همكاران روراست باشيد:

اين مسئله درمورد رئيس نيز صدق مي كند. اگر دچار مخمصه شده ايد، عيان سازيد. چه بهتر كه در اين رهگذر، همدرداني هم داشته باشيد. تنها شكوه نكنيد. راه گشا باشيد و پيشنهادهاي عملي مطرح سازيد.

21 – بگذاريد كارفرمايتان كمك كند:

بسياري از شركتها به كاركنان خود ياري مي كنند تا به مدد برنامه مساعدت به كارمند، پيامدهاي حاصل از تنشهاي پيشه اي را از ميان بردارند.

22 – كمتر كار كنيد:

« نه »گفتن را ياد بگيريد. دست از كارهايي بكشيد كه سرنوشت ساز نيستند.

23 – نشانه هاي خطر تنش شغلي را بشناسيد:

از علايم فشار شغلي با خبرباشيد و به محض اينكه مهارنشدني گشتند، واردعمل شويد؛

24 – مراقب بهداشت جسمي خود باشيد:

تندرستي جسماني سبب مي شود كه تحمل فشارتان افزايش يابد. بايد تغذيه و خوابتان متعادل باشد. به اندازه كافي ورزش كنيد.

25 – آرميدن را بياموزيد:

دريچه اطمينان سالمي اعم از ورزش، سرگرمي، موسيقي، مطالعه يا فقط پياده روي بيابيد و از آن به عنوان”پلي” بين كار و زندگي داخلي خودتان استفاده كنيد.

26 – از زندگي خصوصي خويش غافل نباشيد:

برنامه اي تنظيم كنيد تا رعايت عدالت بين كار و زندگي شخصي را بر شما امكان پذير سازد. از اين كار، دمي غفلت نورزيد.

27 – به فكر تغيير يا ترك شغل خود باشيد:

گرچه اين آخرين راه چاره است، ولي با اين همه شق ديگـري برايتان پيش مي آيد. چنانچه وضع مالي تان پرداختن به اينگونه تصميمات را ناممكن مي سازد، در اين صورت حواس خود را جمع زندگي داخلي تان كنيد.

اگر زندگي خصوصي تان پرثمرتر، مهيج تر و مفرح تر باشد، احتمال دارد پاره اي از درد و رنج وضع ناشاد كاري را برطرف سازد.

نتيجه گيري

پديده استرس يا فشار عصبي از مسايل بسيار حاد در سازمان‌هاي امروزي مي‌باشد که سلامت جسمي و رواني نيروي کار را به خطرانداخته و هزينه سنگيني را به سازمان‌ها وارد ساخته است، گروهي از صاحب‌نظران رفتار سازماني، استرس ناشي از شغل را بيماري شايع قرن نامگذاري کرده‌اند شايد هم به راستي دوران ما عصر استرس‌ها است که در آن انسان بيش از هر زمان ديگر در معرض عوامل استرس زا قرار گرفته و مسايل و مشکلات زيادي از هر سو او را احاطه کرده است

کارکنان ساعات زيادي را در محيط کار سپري مي کنند. نارضايتي شغلي و در پي آن استرس ظرف چند سال فرد شاغل را بيمار مي کند. براي همين کارشناسان به مديران پيشنهاد مي کنند به استرس در محيط کار اهميت زيادي بدهند. آنها مي توانند افراد داراي استرس را شناسايي کنند و به آنها آموزش دهند. همچنين مي توانند در عملي پيشگيرانه عوامل استرس زا را از محيط کار حذف کنند. آيا ترجيح مي دهيم کارکناني شاداب و سالم و راضي داشته باشيم يا کارمنداني که پراز استرس و دچار بيماري هاي قلبي و فشارخون و غيره هستند؟

باتوجه به مطالب گفته شده در مورد استرس، دلايل و اثرات استرس و راههاي مقابله با استرس ، مديران و کارکنان در سازمانهاي مختلف مي توانند با به کارگيري راهکارهاي عملي در جهت افزايش قدرت تحمل و فشارپذيري فردي و سازماني خود گام برداشته واز اين بابت در راستاي سالم سازي محيط و ارتقاي بهداشت رواني سازمان حرکت کنند تا انرژيهايي که ناخواسته صرف تنشهاي سازماني مي گردد در جهت ارتقاي کميت و کيفيت و تحقق مسئوليتهاي اجتماعي سازمان به کار گرفته شود.