خلاقيت (creativity) عبارت است از تحولات دامنه دار و جهشي در فكر و انديشه انسان، به طوري كه حائز يك توانايي در تركيب عوامل قبلي به طرق جديد باشد و به تعبيري ديگر، خلاقيت عبارت است از به كارگيري كامل توانايي هاي ذهني براي ايجاد يك فكر يا راه حل يا مفهوم نو نسبت به خود شخص خلاق. بايد دانست كه ممكن است يك راه حل، يك فكر و يا يك مفهوم براي ديگران جديد نباشد و ليكن براي خود شخص خلاق، جديد و نو باشد. پس جديد بودن نسبت به خود شخص مهم است نه نسبت به ديگران.

تعریف خلاقیت به زبان ساده

شاید تاکنون ده‌ها و صدها بار کلمه خلاقیت را شنیده باشید، بدون اینکه در مورد چیستی آن فکر کرده باشید. در این مقاله می‌خواهیم خلاقیت را به زبان بسیار ساده تعریف کنیم و ببینیم خلاقیت چیست و چه چیزهایی را شامل می‌شود.

خلاقیت نیز مانند سایر اصطلاحات و مفاهیم علوم انسانی، یک تعریف مشخص، دقیق و منحصر به فرد ندارد. هر یک از صاحب نظران جنبه خاصی از خلاقیت را مد نظر گرفته و براساس آن تعریف خود را ارائه نموده اند.

به طوری که اگر این تعاریف را لیست کنیم، به ده‌ها مورد می‌رسد. مسلما برای درک کامل مفهوم خلاقیت باید تمام این تعاریف را مرور کرد. ولی همان طور که گفتم، ما نمی‌خواهیم مسئله را خیلی پیچیده کنیم و بیشتر می‌خواهیم به زبان ساده کلیاتی از مفهوم خلاقیت را یاد بگیریم، تا شاید بتوانیم از آن بیش از پیش در امور روزمره زندگی استفاده کنیم. در مقالات بعدی سعی خواهیم کرد از زوایای دیگری به خلاقیت بپردازیم تا بیشتر با این توانایی بشر آشنا شویم.

 خلاقیت یعنی توانایی تولید ایده‌ها و راه‌حلهای متعدد، جدید و مناسب برای حل مسائل و مشکلات

این تعریف ضمن ساده بودن، ویژگیهای مهم خلاقیت را نیز بازگو می‌کند. این تعریف از چند قسمت تشکیل شده است:
1- یک مسئله یا مشکلی پیش آمده که می‌خواهیم آن را حل کنیم

2- برای حل کردن آن اقدام به تولید تعداد زیادی ایده می‌کنیم

3-سعی می‌کنیم ایده‌های تولید شده جدید باشند (قبلا برای چنین مشکلی، این ایده‌ها ارائه نشده باشند

4-ایده‌های تولیدی برای حل مسئله مورد نظر مناسب باشند و بتوان با انتخاب یک یا چند مورد از بهترین ایده‌ها، نسبت به حل مسئله اقدام نمود.

خصوصيات افراد خلاق

1-  فرد خلاق دائما در تلاش و انديشه است

2-   براي تجربه جايگاه ويژه اي قايل است و به علت موفقيت ها و شكست ها مي انديشد نه به اثر آنها

3-   فكر كردن در آرامش را براي خود استراحت تلقي مي كند

4-   فرد خاق به هر پديدهاي از ديدگاه ها و جوانب مختلف نگاه مي كند و معمولا به شرايط موجود رضايت نمي دهد

5-   فرد خلاق كنجكاو و پرسشگر است، پيرامون يك موضوع يا پديده سوال هاي متعددي را خلق مي كند و از افراد آگاه ومتخصص مي پرسد

6-   درصدد بهترين راه حل ها يا كمترين هزينه فكري، زماني و مالي است

7-   به مسايل، موقعيت، اشياء و چيزهايي دقت مي كند كه از ديد ديگران مورد غفلت قرار گرفته و درباره آنها فكر و نظر جديدي ارايه مي دهد.

 می توان گفت خلاقیت فرآیندی ذهنی است که منجر به یافتن راه حل ها و ایده ها و یا فرآورده هایی می شود که بی همتا و جدید هستند.

بازار رقابتی امروز ایجاب می‌کند که همه ما ایده‌های خودمان را تبدیل به واقعیت کنیم . یا بخشی از تبدیل ایده‌های دیگران به واقعیت باشیم. اگر در هیچکدام از این فعالیت‌ها شرکت نمی‌کنید، لازم است که هدف، موقعیت و علایقتان را دوباره ارزیابی کنید. باید قبول کنید که برای ایجاد فرصت رشد برای خودتان و سازمانی که در آن کار می‌کنید، می‌بایست رفتارها و گرایشات خلاقیت و ایده پردازی را در خود پرورش دهید.

افراد خلاق، ویژگی افراد خلاق، دید خلاق

  افراد خلاق پر از انرژی بوده و در محیط اطراف خود فضایی از طراوت و اشتیاق به وجود می‌آورند. اغلب آنها حتی در 70 یا 80 سالگی‌شان انرژی داشته و سالم هستند. درحقیقت، این انرژی از درون وجود به سبب ذهن بسیار متمرکزشان نشات می‌گیرد و صرفا برتری ژنتیکی نیست.

ویژگی افراد خلاق

1-پرانرژی‌اند: افراد خلاق پرازانرژی بوده و در محیط اطراف خود فضایی از طراوت و اشتیاق به وجود می‌آورند. اغلب آنها حتی در 70 یا 80 سالگی‌شان انرژی داشته و سالم هستند. درحقیقت، این انرژی از درون وجود به سبب ذهن بسیار متمرکزشان نشات می‌گیرد و صرفا برتری ژنتیکی نیست. این نیروی عشق و آرامش است که به آنها انرژی می دهد، چون هدف دارند.

2- آگاه هستند: اطلاعات عمومی افراد خلاق بالاست. در واقع افراد خلاق روی تفکرهای متضاد تسلط دارند. از آنجا که اطلاعات عمومی‌شان بالاست، کلی ایده و فکر به ذهن‌شان می‌رسد. آنها انعطاف دارند و می‌توانند مسائل را از جنبه‌های مختلف بررسی کنند.

3-شوخ طبع‌اند: افراد خلاق سخت کوش هستند، اما هرگز شوخ‌طبعی را فراموش نمی‌کنند و می‌توانند از پس کارهای سخت شان با چاشنی شوخی و تخیلات بامزه برآیند.

4-خیال پردازند: افراد خلاق به سراغ تخیل و فکرهای فانتزی می‌روند و آن را با منابع حقیقی در می‌آمیزند. وقتی فردی شروع به تفکر خلاقانه می‌کند، تمام شرط و شروط‌های فقط منطقی فکرکردن برداشته می‌شود. آنها آزادند.

5-از محدودیت‌ها گریزان هستند: افراد خلاق تا حدی از محدودیت هایی که براساس جنسیت به آنها تحمیل می‌شود، می‌گریزند. آزمایش‌هایی که روی دختران و پسران جوان شده است، نشان می‌دهد دخترانی که خلاق هستند روحیه‌ای سخت‌تــــر از دختران دیگر دارند، اما پسران خلاق حساس‌تر از هم جنسان خود بوده و کمتر رفتارهای تهاجمی از خود بروز می‌دهند. در واقع، افراد خلاق می‌توانند ویژگی‌ها و توانایی‌های هر دو جنس را نشان دهند. به بیان دیگر هیچ محدودیتی برای افراد خلاق وجود ندارد.

6- قبل از این که دست به کار شوند، فکر می‌کنند: افراد خلاق قبل از این که شروع به انجام دادن کاری کنند، از ذهنشان کمک می‌گیرند و موضوع را مرور کرده و احتمالات متفاوتی را در نظر می‌گیرند و جهتی را مشخص می‌کنند. یک فرد بسیار خلاق مشکل را در سرش می‌چرخاند و تا حدی آن را سبک و سنگین می‌کند. سوال‌هایی از خود می‌پرسد و به سناریوهای مختلف فکر می‌کند و حتی گاهی اوقات برای حل مشکلش از اطلاعات بی‌ربط استفاده می‌کند.

  افراد خلاق، توانایی ایجاد تعداد زیادی ایده را به طور سریع داشته، دارای اعتماد به نفس بوده و برای انجام کار مقاوم و سمج عمل می کنند، پرتکاپو و ریسک پذیرند.

  دارای استقلال رای و داوری بوده و به قضاوت های مستقل می پردازند. البته این قضاوت اول از خودشان و در مورد کارهایشان شروع می شود و به قضاوت محیطی کشانده می شود، توانایی تمام و کامل و یکی کردن افکار گوناگون را داشته و انعطاف پذیر بوده و توانایی تعقیب و دست یابی به راه حل مشکل را در راه های مختلف دارند. به رغم استنباط دیگران، بسیار فعال نبوده و در مقایسه با دیگران از هوش و ذکاوت خارق العاده ای برخوردار نیستند. زیرا خلاقیت می تواند باشد مثل داشتن تفکری آزاد و سیال که آن هم یکی از پیش نیازهای خلاقیت است، اما ضروری نیست! معمولا پایین قرار گرفتن درجه هوشی ارتباط چندانی به میزان خلاقیت ندارد، همچنان که هوش سرشار نیز دلالت بر خلاق بودن فرد نمی تواند باشد!

  خلاقیت با کوشش و ابتکار عمل و پشتکار بارور می شود . افراد خلاق خود مدیریتی و راهبردی شخصی قوی و خاصی دارند! افراد خلاق ممکن است از برهه ای از عمر خویش به صورت جهشی یا ناخودآگاه دست به خلاقیت بزنند و آنچه خلاقیت را پایه ریزی می کند (نیاز و علاقه) است که اکثر افراد خلاق در امور و رشته های غیر از تخصص خود دست به خلاقیت می زنند!

خلاقیت ، ذاتی نیت بلکه اکتسابی است.

 خلاقیت

راه‌های پرورش خلاقیت

  یك خبر خوب این است كه خلاقیت یك مهارت و استعداد است كه قابل یادگیری و پروراندن است، پس برای افزایش مهارت خود تمرین كنید. با این مهارت می توانید رشد شخصی و حرفه ای خود را شتاب ببخشید. با افزایش مهارت های فكری و انجام تمرین های لازم برای شكوفایی خلاقیت می توانید ارزش فعالیتهای خود را چند برابر كنید و به سرعت كمیت و كیفیت دستاورد هایتان افزایش می یابد.

  اولین قدم این است که دانش خود را بالا ببرید، بروز ایده های نو نیاز به دانش فراوان دارد. در حقیقت دانش ماده اولیه تصورسازی است توسعه دائمی دانش و اطلاعات وسیع در بروز ایده های خلاقانه نقش بی بدیلی دارند. پس تا می توانید کتاب و مجله بخوانید، به سفر بروید، برنامه های علمی تلویزیون را فراموش نکنید و با افراد خلاق و موفق زیاد ارتباط داشته باشید.

  دوم این که با یك دیدگاه متفاوت به قضایا بنگرید،همیشه یك دیدگاه متفاوت منجر به یك نوع آوری شده است. حال برای كارها و مسائل موجود می خواهید یك راه حل بهتر پیدا كنید پس آنها را بازسازی كنید یعنی اول كار یا حرفه یا مشكل خود را به اجزای كوچكتر تقسیم كنید و برای حل مشكل یا یافتن راه بهتر برای انجام كار، از یك راه متفاوت، این اجزا را كنار هم بچینید.

 قدم سوم ، بدنبال سئوالات جستجوگر باشید،برای خلاق بودن، یك ذهن كنجكاو نیاز دارید. بدون تعداد زیادی سئوالات “چرا؟ “و “چه می شد اگر؟” نمی توانید یك دید خلاق بوجود آورید.

برای بوجود آوردن چنین دیدی كه اكثر افراد در همین زمینه دچار مشكل هستند، مطمئن شوید كه علاوه بر ظاهر هر چیزی، به زیر پوسته و ماهیت آن هم نگاهی داشته باشید.

شش عادت غیر معمول افراد فوق العاده خلاق

1-  زود از خواب بیدار شدن

   همه افراد موفق زود از خواب بیدار شدن را در دستور کار خود قرار نمی دادند. برای مثال، کافکا تمام شب را بیدار می ماند و مشغول تفکر و نوشتن کتاب هایش بود.

اما سحرخیزان عمده جمعیت خلاقان را تشکیل می دهند. ترفند هر روز صبح زود از خواب بیدار شدن به این شرط است که از چرت های وسط روز بپرهیزید و روزانه این کار را انجام دهید.

2-تمرین مداوم

  شواهد بسیاری وجود دارد که ورزش کردن منجر به ایجاد خلاقیت می شود. حس خوب فیزیکی، شما را در موقعیت فکری مناسبی قرار می دهد. معمولاً  90 درصد افرادی که ورزش می کنند، خلاق ترند.بنابراین عجیب نیست که افراد موفق، ورزش و تمرین را در برنامه هر روز خود می گنجانند.

3-برنامه ریزی متقن

  برخی می گویند برای اینکه خلاق باشید، باید زندگی بدون برنامه ای داشت و هر کاری را انجام داد اما زندگی افراد موفق چیز دیگری می گوید. در حقیقت، این افراد برنامه روزانه خود را با دقت بسیاری تنظیم می کنند. ویلیام جیمز، روانشناس آمریکایی می گوید ما تنها زمانی می توانیم ذهن مان را برای افکار و اعمال پیشرفته آماده کنیم که برنامه ریزی متقنی داشته باشیم.

4-کار روزانه تان را حفظ کنید

  خلاقیت زمانی شکوفا می شود که برای خودتان خلق کنید، نه برای دیگران. ایجاد خلاقیت، زمانی که معاش شما تحت تاثیر آن قرار دارد بسیار مشکل می شود (و شروع به فکر کردن می کنید که کدام یک را مخاطبین تان بیشتر می پسندند). شاید به همین دلیل است که بسیاری از افراد موفق، به ساعات کاری در طول روز پایبند بودند و هستند.

کار روزانه سبب می شود تا از لحاظ امنیت مالی خیال تان راحت باشد و از آن پس به فکر کارهای خودتان باشید.

5-کار کردن در هر زمان و هر مکان را بیاموزید

عمده افراد عادی فقط در یک مکان کار می کنند و معتقدند که نمی توان همزمان چندین کار را در مکان های مختلف به ثمر رساند. در یک مکان ماندن واقعا خوب نیست، تحقیقات نشان می دهد که عوض کردن محیط کار می تواند به بهره وری بیشتر منجر شود.

E.B. White نویسنده Charlotte’s Web به درستی می گوید: “نویسنده ای که در انتظار فرصتی ایده آل می نشیند تا کار را آغاز کند، در حسرت نوشتن یک کلمه روی کاغذ خواهد مرد”. این گفتار در مورد هر کار خلاقانه ای صحیح است. اگر منتظرید تا زمان درست و حال خوش فرا برسد، آن زمان هیچ وقت نخواهد آمد.

وقتی که تفکر خلاقانه ای دارید، صبر نکنید، هر چه زودتر آن را اجرا کنید. یادداشت و حفظ بارقه های ایده ای که به ذهن تان رسیده می تواند آغازگر اتفاقی بزرگ باشد.

6-هیچ وقت کارهای تان را به تعویق نیاندازید

  مادامی که قلب تان می تپد، شما قدرت این را دارید که ایده های جدید بدهید و اجرای شان کنید. شاید همه شان ایده های بزرگی نباشند، اما بزرگ ترین دشمن خلاقیت، عدم فعالیت و سستی است.

  اگر تکلیفی برای هفته آینده داشته باشید آیا آن را به شب آخر موکول می کنید یا زودتر انجامش می دهید؟ باور داشته باشید که ویرایش و اصلاح تکلیف انجام شده امکان پذیر است، اما کاغذ سفید را نمی توان ویرایش کرد. همیشه فرصت برای اصلاح وجود دارد، فقط کافی است آن را پیاده کنید و روی آن پیشرفت حاصل شود.

  یکی از راه های خلاق ماندن، حرکت رو به جلو است. حتی اگر شروع بسیار بدی داشته باشید، با پیشرفت در کار می توانید اصلاح شان کنید. اما اگر کاری انجام ندهید، چون هنوز ایده به بلوغ رسیده ای ندارید، مطمئن باشید هیچ گاه ایده تان را پیاده نخواهید کرد.

داستان آموزنده: الاغ و چاه

                                             الاغ

در روستایی از بد حادثه الاغی به درون چاهی متروک سقوط می‌کند. عمق چاه زیاد بود و دسترسی به الاغ سخت. اهالی دور هم جمع شدند تا چاره‌ای بیندیشند. هر یک راه حلی دادند.

یکی گفت: چند نفر برویم داخل چاه و الاغ را بلند کنیم و به بیرون از چاه هدایتش کنیم.

دیگری گفت: می‌توانیم دور کمر الاغ طنابی ببندیم و آن را بالا بکشیم.

سومی گفت: اطراف چاه را بکنیم و یک سطح شیب‌دار درست کنیم تا الاغ از طریق آن بیرون بیاید .

ولی چاه بسیار عمیق بود و الاغ بسیار سنگین و بنابراین هیچ کدام از ایده‌ها عملی نبود.

  روستائیان وقتی دیدند به هیچ طریقی نمی‌توانند الاغ را از چاه بیرون بیاورند، علیرغم میل‌شان، تصمیم گرفتند الاغ را زنده به گور کنند تا زودتر بمیرد و بیشتر از این زجر نکشد. هر یک بیلی آوردند و با ناراحتی شروع کردند به پر کردن چاه. اما وقتی خاکها روی الاغ می‌ریخت، الاغ خاکهای روی بدنش را می تکاند و زیر پایش می‌ریخت و وقتی خاک زیر پایش بالا می‌آمد سعی می کرد روی خاک‌ها بایستد. روستائیان هر چه بیشتر خاک ریختند، الاغ بالاتر آمد و بالاخره در برابر چشمان حیرت زده روستائیان الاغ بدون مشکل خاصی از چاه بیرون آمد!

 خلاقیت

شما در مورد خلاقیت چگونه فکر می کنید؟ آیا بهتر نیست در مواجهه با مسائل خرد و کلان زندگی، کمی متفاوت تر فکر کنیم و به راه حل های معمول و کلیشه ای اکتفا نکنیم؟