پرسشنامه آگاهی مادران در مورد تربیت جنسی دختران

هدف: ارزیابی میزان آگاهي مادران در مورد تربيت جنسي دختران

تعداد سوال: 10

شیوه نمره گذاری: دارد

روایی و پایایی: دارد

منابع: دارد

نوع فایل: word 2007

همین الان دانلود کنید

قیمت: فقط 2400 تومان

خرید فایل نهایی کردن خرید مورد به سبد خرید اضافه شد

اگر تفاوت جنسیتی را در نوع تربیت جنسی مورد توجه قرار دهیم، تربیت جنسی زنان به دلایل مختلف از اهمیت بیشتری برخوردار است:

اول اینكه زنان، هم به دلیل خصوصیات مادرانه و هم به دلیل وسعت وقتی كه با فرزندان سپری می كنند نفوذ تربیتی بیشتری بر روی فرزندان دارند.

دوم اینكه آنها قدرت بیشتری در تنظیم رفتار جنسی مردان دارند و این موهبتی است كه خداوند در آنان قرار داده است.

سوم اینكه در جهان كنونی از وجود غریزه جنیس در زنان بیشتر بهره سیاسی و اقتصادی برده شده است (در حالی كه خود زنان متضرر شده اند) و از زنان به عنوان اهرمی برای فروش و تبلیغ كالاهای مختلف استفاده می شود. همچنین در حوزۀ سیاست از وجود زنان، هم در نفوذ سیاسی و هم در فشار سیاسی استفاده شده است. مسائلی همچون آزادی زنان، حقوق زنان و. . . از این دست هستند.

چهارم اینكه به دلیل آنكه بلوغ در دختران زودتر از پسران اتفاق می افتد و از نظر جسمانی و عاطفی ظریف تر از پسران هستند، ازاین رو، نیاز بیشتری به این جنبه از تربیت دارند تا دچار لطمه و انحراف نشوند.

انوشه و همكاران(1383)، در تحقیق خود نشان داده اند عواملی مانند: وجود شرم و خجالت در بین دختران، مادران و مربیان، كوتاهی مادران و مربیان، فقدان برنامه مناسب آموزش بلوغ در مدارس، كم اطلاعی و شناخت ناكافی دختران، مادران و مربیان بهداشت مدارس از پدیدۀ بلوغ، سبب شده است تا والدین و مربیان به تربیت جنسی كودكان(بخصوص دختران)توجه كافی نداشته باشند…

«زن» تعریفی به ظاهر مشخص و معین دارد، اما لازم است با توجه به منابع موجود اسلامی تصویری از زن ارائه شود كه به تحقق اهداف این نوشتار كمك كند.

قرآن تعابیر جالب، كوتاه و پرمعنایی را در مورد زنان به كار برده است؛ از جمله در آیه 189 سوره مباركه «اعراف» و آیه 21 سوره مباركه «روم»، خداوند از زن به عنوان مایۀ آرامش یاد كرده است. در آیۀ 187 سوره مباركه «بقره» از زنان به عنوان پوشش و لباس برای مردان و بعكس یاد شده است. در آیۀ 223 همین سوره از زنان به عنوان كشتزار یاد شده است كه تعبیر بسیار زیبا و پرمعنایی است.

در حدیثی، امام صادق علیه السّلام درباره زنان می فرماید: «زنان آفریده شدند تا برای مردان آرامش بخش و مایۀ انس گردند.»(حر عاملی، 1393 ق، ج 20، ص 350) و در حدیثی دیگر، می فرماید: «زن اعم از اینكه بد باشد یا خوب، قابل قیمت گذاری نیست. زنان خوب را با طلا و نقره نمی توان سنجید؛ چون ارزش آنها بسیار بیش از طلا و نقره است و زنان بد را با مشتی از خاك هم نمی توان مقایسه كرد؛ زیرا خاك از آنها بسیار بهتر است.»(همان، ج 14، ص 28) همچنین، امام صادق علیه السّلام دختران را این گونه توصیف كرده اند: «دخترها نیكی هستند و پسرها نعمت. پس به درستی كه خداوند بر نیكی ها پاداش می دهد و از نعمت ها سؤال می كند.»(كلینی، ج 6، ص 6) حضرت امام خمینی نیز در اهمیت زنان این طور فرموده اند«صلاح و فساد یك جامعه از صلاح و فساد زنان سرچشمه می گیرد. زن یكتا موجودی است كه می تواند از دامن خود افرادی را به جامعه تحویل دهد كه از بركاتش نه یك جامعه، بلكه جامعه ها به استقامت و ارزش های والای انسانی كشیده شوند و می تواند برعكس آن باشد.»(هاشمی ركاوندی، 1372)

حال به نظر نگارندگان این مقاله، دوره های اصلی تربیت جنسی عبارتند از:

1- دوران پیش از بلوغ (تولد تا 9-12 سالگی) ؛

2- دوران بلوغ 12 سالگی تا پیش از ازدواج؛

3- دوران متأهلی(ازدواج، بارداری، همسرداری و فرزندپروری) ؛

4- دوران یائسگی و پیری.

1- دوران پیش از بلوغ(تولد تا 9-12 سالگی)

گرچه امر تربیت از پیش از تولد آغاز می شود و اختصاص به وجود عینی كودك در كنار والدین ندارد(و اموری مانند غذایی كه پدر و مادر استفاده می كنند، شرایط در زمان انعقاد نطفه، و نوع نگرش به بارداری و رفتار مادران در زمان بارداری و. . در این مقوله تأثیر گذارند)، اما به واسطه اینكه هنوز جنسیتی مطرح نیست، به تربیت جنسی در بعد از تولد پرداخته می شود.

الف. دوران نوزادی و طفولیت(تولد تا دو سالگی)

گام اول در تربیت جنسی با انتخاب اسم آغاز می شود. انتخاب اسم گرچه باید در زمان قبل از تولد انجام گرفته باشد، اما پس از تولد معمولا قطعی می شود. به دلیل آنكه اسم در طول زندگی ثابت می ماند، در انتخاب آن باید نهایت دقت را انجام داد؛ زیرا به واقع، اسم در انسان تأثیر زیادی می گذارد و چه بسا سبب تغییر هویت و الگوی رفتاری كودك در بزرگسالی شود كه مقوله هویت جنسی نیز از این امر مستثنا نیست. «نام نیكو می تواند مؤید و كمكی برای سعادتمندی باشد.»(كاظمی، 1382، ص 58) در این دوران نمی توان گفت كه كودكان از نظر جنسی تحریك می شوند، اما در صورت ناآرامی و گریه با تحریك ناحیۀ تناسلی آرام می شوند. (بخشایش، 1379، ص 82) كودك در این سنین آگاهی چندانی نسبت به جنسیت خود ندارد. آنچه برای دختران در این سنین از اهمیت زیادی دارد نظافت ناحیۀ تناسلی است؛ زیرا مكانیسم دفع كودك در این دوران غیر ارادی است. همچنین آموزش صحیح استفاده از توالت باید در این زمان شروع شود.

ب. دوران پیش دبستانی

این دوره، سنین 3 تا 6 سالگی را در برمی گیرد. در این دوره، كودك بسیاری از بایدها و نبایدها را از طریق امر و نهی والدین یاد می گیرد و خود را به ارزش ها مقید می كند؛ زیرا كودك در این سن با والد هم جنس خود همانندسازی می كند و گفته می شود كه مهربانی و محبت والدین این عمل را تشدید می كند. (همان، ص 84-85) پرورش حیا در این سن با توجه به خصوصیت گفته شده بسیار حیاتی است. كودك در این سن باید با ناحیه خصوصی بدن خود آشنا شود و یاد بگیرد كه در مقابل درخواست دیگران مبنی بر نشان دادن این نقاط مقاومت كند. بهترین زمان پرورش حیا همین سنین است و نقش پدر و مادر دراین باره اساسی است. این كار با پوشیدگی والدین بخصوص مادر، و گفت وگوی كودكانه در این رابطه به خوبی قابل انجام است. باید دانست كه سهل انگاری در این مورد تبعات بدی را در آینده بخصوص زمان بلوغ برای دختران دارد. «اغلب بزرگ ترها در این باره نمی اندیشند كه چرا دختر جوان آنها فاقد كم رویی و حیا است؟»(كوچتكوف ولاپیك، 1373، ص 34) كار پرورش حیا امری مداوم است و باید متناسب با سن دختران تكامل یابد. خداوند در آیه 25 سوره «قصص»، بیان می دارد كه دختر شعیب علیه السّلام در هنگام راه رفتن بسیار باحیا در برابر دیگران و در خارج از منزل رفتار می كرد. تحقیقات نشان می دهد كه تمایز جنسی كودكان در سن سه سالگی شروع می شود. (فقیهی، 1387، ص 109) پس نباید در این سنین در نزد كودكان اعمالی مانند نزدكی كردن با همسر، برهنگی تن والدین و كودكان و. . . كه پرورش حیا را متأثر می سازد انجام داد. اموری مانند اجازه گرفتن برای وارد شدن به اتاق والدین در زمان های مشخص، كه در آیه های 58 و 59 سوره مباركه «نور»آمده است، بر این امر مهم دلالت دارد: «ای كسانی كه ایمان آورده اید، باید غلام و كنیزهای شما و كسانی از شما كه به(سن) بلوغ نرسیده اند سه بار(در شبانه روز) از شما كسب اجازه كنند؛ پیش از نماز بامداد و نیمروز كه جامه های خود را بیرون می آورید و پس از نماز شامگاهان.»همچنین احادیث فراوانی تأكید می كنند كه اعمال منافی حیا در این سنین، بخصوص در سن شش سالگی، كار پرورش حیا را مختل می سازد. امام علی علیه السّلام دراین باره می فرمایند: « وقتی دختر بچه ای به شش سالگی رسید، جایز نیست كه مرد نامحرمی او را ببوسد و یا او را فشار دهد.»(حر عاملی، 1393 ق، ج 20، ص 231) در این سن، دختران باید به بازی هایی مطابق با جنسیتشان، و همچنین بازی با هم جنس خود(دختران) تشویق شوند. به علاوه، كودك باید اموری را كه والدین قبلا برای بهداشت اندامش به ویژه جوارح تناسلی انجام می دادند با كمك و تحت نظارت والدین انجام دهد. به بیان دیگر، بسیاری از رفتارها را فرد باید تقریبا در تمام طول عمر خود در ارتباط با تربیت جنسی انجام دهد؛ مانند بهداشت اعضای تناسلی و رعایت حیا. به عقیدۀ نتینگ و بارنت[1] (2004)، در این سنین فعالیت جنسی هرگونه كه باشد، می تواند موجب تضاد شود؛ زیرا از یك سو، این فعالیت موجب احساس لذت می شود و از سوی دیگر، ترس از تنبیه و سرزنش والدین، اضطراب را در كودك به وجود می آورد.

ج. دوران دبستان(هفت سالگی تا دوازده سالگی)

چون كودك در این دوران به مدرسه قدم می گذارد و محیط وسیع تر و افراد بیشتری را تجربه می كند. دوران مهمی است. كودكان، بخصوص دختران، در این دوران علاوه بر والدین، به معلمان و دوستان هم سن خود نیز وابستگی پیدا می كنند و از آنان نیز تأثیر می پذیرند. باتوجه به اینكه این دوران، معمولا دوران پیش از بلوغ بسیاری از دختران است، تلاش مدرسه، معلمان و والدین باید هماهنگ و مرتبط باشد تا دختران آمادگی لازم برای ورود به دوران پرتلاطم بلوغ را پیدا كنند و اطلاعات لازم را در این زمینه كسب كنند. اطلاع از اموری مانند اطلاع از چرخۀ حیات و تولیدمثل در گیاهان و سپس جانوران، اطلاع از احكام وضو و غسل و تیمم و نماز، آشنایی ابتدایی با بلوغ و تغییرات آن، تشویق مدرسه به پرورش حیا، حجاب، پذیرش جنسیت و خشنودی جنسیتی، و پایبندی به احكام اسلامی در خانه و مدرسه و همچنین ایجاد ارتباط بین خانه و مدرسه در این زمینه ضروری است. اهمیت تربیت جنسی در مدارس بدین سبب است كه مطالب مربوط در یك قالب كلی و بدون مخاطبی خاص بیان می شود كه بسیاری از مشكلات طرح این گونه مسائل را حل می كند. یك روش مناسب برای اطلاع رسانی به كودكان در زمینه های فوق، تهیۀ كتاب های مناسب و در دسترس قرار دادن آنها به كودكان، بخصوص در اواخر این دوره است. هرچند كه تربیت جنسی در مدرسه یك روند جمعی و عمومی دارد، اما در مورد كودكانی كه دچار مشكلاتی از جمله بلوغ زودرس هستند باید مداخلات و كمك های انفرادی صورت پذیرد.

«در این دوران، همانندسازی كودك گسترش پیدا می كند و جنسیت و تفاوت های جنسیتی راحت تر پذیرفته و درك می شود.»(بخشایش، 1379، ص 87) بنابر حدیثی از پیامبر اكرم صلیّ اللّه علیه و آله، امور دختران باید بر عهدۀ مادران سپرده شود؛ یعنی هر قدر بر دامنه سن و تفاوت های جنسیتی افزوده می شود، امور مربوط به دختران باید توسط مادران پیگیری و رفع و رجوع گردد و در صورت غیبت مادر به دلایل مختلف از جمله بیماری، طلاق و یا فوت، این وظیفه باید توسط زن نزدیك دیگری از جمله خواهر بزرگ تر، عمه، خاله و یا حتی مربی و معلم مدارس انجام پذیرد. در این دوران، باید بستر كودكان از والدین و كودكان پسر و دختر از یكدیگر جدا شود. پیامبرصلّی اللّه علیه و آله در این رابطه می فرمایند: «رختخواب كودكانتان را از هم جدا كنید هنگامی كه سن آنها از هفت سالگی می گذرد.»(همان، ص 122) متأسفانه زندگی در آپارتمان های كوچك كه اتاق كافی برای افراد خانواده ندارند از معضلاتی است كه خطر جدی برای سلامت جنسی خانواده و كودكان ایجاد می كند.

در پایان ذكر این نكته ضروری است كه ممكن است در خلال این مرحله (سه تا دوازده سالگی) سؤالاتی برای كودكان مطرح شود كه در این مورد، دو نكته اساسی را باید رعایت كرد: اول اینكه زمینۀ طرح سؤال را برای كودكان نبندیم. به عبارت دیگر، در صورت بروز سؤال برای كودكان، آنها بتوانند به راحتی و بدون هیچ محدودیتی از والدین(بخصوص سؤال دختران از مادران)، به عنوان بهترین منبع پاسخ گویی به سؤالاتشان استفاده كنند. والدین باید با ایجاد یك رابطۀ معقول و منطقی بستر این امر را مهیا كنند. دوم اینكه پاسخ ها باید روشن و شفاف و در سطح كودكان باشد و در عین حال، از پرده دری اجتناب شود. برای این مورد لازم است والدین، بخصوص مادران، خود را از قبل برای سؤالات احتمالی در زمینۀ جنسی آماده كنند و یك گام جلوتر از كودكان باشند تا در این زمینه موفق عمل كنند.

هكما[2] (2004) معتقد است: والدین به علت مسائل اخلاقی، به تربیت جنسی فرزندان خود توجه مطلوبی نداشته و فرزندان اطلاعات جنسی خود را از طریق تجربیات خود و یا دوستان كسب می كنند. برخی مربیان مدارس نیز، كنجكاوی در مسائل مذكور را حركتی زشت به حساب آورده و حاضر به پاسخ گویی در این زمینه نیستند. ازاین رو، نوجوانان به سختی درگیر تفكرات شخصی خود شده و دچار احساس یأس و سردرگمی می شوند.

در پایان این مرحله، دختران باید اطلاعات كافی در مورد بلوغ را كسب كرده و آمادگی ورود به بلوغ را داشته باشند. مسئله مهم دیگر كه تنها خاص این مرحله نیست، پیراستن محیط از ابزارهای تحریك كننده جنسی است؛ مانند سی دی های رقص و فیلم های مستهجن، عكس و پوسترهای نیمه برهنه، و نیز پرهیز از حضور در محیطهایی كه در آن گفتارها و رفتارها غیر دینی است؛ مانند مشروب فروشی، مهمانی های شبانه و مراكز فساد(كه خوشبختانه در ایران وجود ندارد) تماشای محیط مختلط كه در آن افراد، بسیاری از اعمال منافی عفت را بی محابا و با افتخار در ملأ عام انجام می دهند آرامش نوجوان را مختل كرده و او را به تباهی می كشاند. خطر دیگری كه كودك و نوجوان را تهدید می كند این است كه توسط دیگران مورد آزار و سوء استفاده جنسی قرار بگیرد كه بحران حاصل از آن به سختی قابل جبران است. والدین، مسئولان مدرسه و جامعه باید فضای امنی را ایجاد كنند و برای متجاوزان اشدّ مجازات اعمال گردد.

مرحلۀ بلوغ تا ازدواج(دوازده سالگی تا ازدواج)

مرحله دوم به سبب عواملی همچون میل به استقلال، سركشی و طغیان افراد، شكنندگی سریع، تغییرات سریع در رشد بدن و عوامل دیگری كه در بلوغ اتفاق می افتد، مرحلۀ حساسی است. «نوجوانان در این سنین نه از مزایای كودكی برخوردارند و نه از امتیازات بزرگسالی. تصور می كنند كه همه چیز را می دانند، اما چیز زیادی نمی دانند. در رؤیا و تخیل زندگی می كنند، اما با واقعیت روبه رو هستند و برای دست یابی به هویت و رسیدن به استقلال تلاش می كنند.»( حسینی، 1389، ص 92) موفقیت در تربیت جنسی تا حد زیادی بستگی به این دارد كه فرد در چه شرایطی بلوغ را آغاز كرده باشد و میزان آمادگی و اطلاعات او در این زمینه چقدر كافی و درست باشد. واندرماسن(2004) بیان می كند كه در سنین 13 تا 17 سالگی (نوجوانی) شور و اشتیاق نوجوانان برای كسب اطلاعات جنسی در اوج خود می باشد. بدین دلیل، چنانچه بتوان به نحو مؤثری با نوجوانان در این سنین برخورد كرد، درك بهتری از این غریزه و چگونگی كنترل و ارضای آن خواهند داشت. به نظر موریس دبس، «تغییرات بلوغ، به معنای اخص كلمه مستلزم تربیت جنسی است، ولی هنوز نه در خانواده و نه در مدرسه، به این جنبه از تربیت اهمیت كافی داده نمی شود. بنابراین، اگر مسئله جنسی را از لحاظ اهمیت در ردیف سایر فعالیت های انسانی قرار داده و آن را گناه نشماریم، بسیاری از مشكلاتی كه امروز وجود دارد از میان خواهد رفت.»(دبس، ترجمۀ كاردان، 1374، ص 100)

الف. اوایل بلوغ(شروع بلوغ تا دو سال بعد)

باتوجه به اینكه در زمان شروع بلوغ عوامل مختلفی از جمله ژنتیك، آب وهوا، عوامل تحریك آمیز محیطی و. . . دخالت دارند، نباید انتظار داشت كه بلوغ در افراد و مناطق مختلف در یك زمان اتفاق بیفتد. «برای مثال، در زمانی كه دختر حبشی توانسته اتس یكی دو فرزند بیاورد، دختر لاپونی در همان سن هنوز عادت ماهیانه ندیده است.»(فلسفی، 1342، ص 379) به نظر دبس، «علل روحی از قبیل مطالعات یا تماشای مناظر شهوانی پیدایش اولین علامات قاعدگی را تسریع می نماید.»(به نقل از: فلسفی، 1342، ص 379) پس در گام اول، لازم است والدین محیط را از عواملی كه باعث تحریك غریزه جنسی در فرزندانشان می شود پاك كنند تا رشد این غریزه بر اساس روال طبیعی و برنامه فطرت پیش رود. در اینجا باید دوباره تأكید شود كه وقایع و خاطرات گذشته در بلوغ و نوع نگرش به آن تأثیرگذار است؛ پس تربیت جنسی یك عمل مداوم و زنجیروار است. «كودكی كه از اول منحرف و بی عفت بار آمده است اصلاح اخلاق او در بزرگسالی بسی دشوار و مشكل است و چنین كودكی همواره در معرض پلیدی ها و فساد اخلاق است.»(همان، ص 383) در گام بعد، مادران باید در جوی مملو از صمیمیت و دوستی، پیش از شروع قاعدگی برای او، طبیعی بودن این امر را برای دخترشان توضیح دهند و به او تلقین نمایند كه قاعدگی یك تحول در زندگی و توانایی است كه به او امكان مادر شدن در آینده را می دهد و از حس مادری كه در دختران از زمان كودكی وجود دارد دراین باره كمك بگیرند. همچنین در چگونگی رعایت بهداشت و احكام مربوط به زمان قاعدگی باید اطلاعات مفیدی در اختیار آنان قرار دهند. نقش مدارس راهنمایی (دوره اول متوسطه) در این زمینه نیز پررنگ است و معلمان و مربیان می توانند با تهیۀ بروشورهای آموزشی و مطرح كردن مسائل مربوط به بلوغ، احكام و موارد مربوط به آن را بیان كنند. پرورش حیا و تشویق به رعایت حجاب نیز در این دوران باید ادامه پیدا كند و جنبۀ فریضی به خود گیرد. البته نوجوانان را باید با دلایل این امر آشنا كرد و تبعات ناشی از بی عفتی و بدحجابی را برای آنان تبیین نمود تا پذیرش آن به صورت آگاهانه و مشتاقانه باشد. آشنایی با جنبه های مختلف حجاب برای دختران ضروری است. دختران باید بدانند حضور در بعضی مجالس و مراوده نابجا با افراد نامحرم، حتی در صورت داشتن پوشش مناسب، نوعی بی حجابی است. از سوی دیگر، رعایت پوشش مناسب حتی در برابر محارم، ضروری است كه عدم رعایت آن مشكلات عمیقی را در خانواده به وجود می آورد كه حد نهایی آن زنای محارم است.

ب. اواسط بلوغ(دو تا چهار سال بعد از بلوغ)

بلوغ معمولا با ترس و نگرانی شروع می شود، با طغیان و سركشی ادامه می یابد و با كسب ثبات و آرامش و آمادگی برای ازدواج پایان می پذیرد. در اواسط بلوغ، كسب هویت، از جمله هویت جنسی دغدغه اصلی نوجوانان است. «اریكسون این دوره (نوجوانی) را دوران كسب هویت نام گذاری كرده است. نوجوان در این سنین با سؤال اساسی «من كیستم؟»مواجه می شود. موفقیت فرد در این دوران در كسب هویت، سبب پیدایش تعهد (در پایان بلوغ) می گردد.»(بخشایش، 1379، ص 108 -109) در این دوران، دختران می خواهند بفهمند كه از لحاظ جنسیت و جنسی كیستند و چه وظایف، حقوق و محدودیت هایی دارند؟آیا از نظر دیگران مطلوب ارزیابی می شوند؟ و چندین سؤال دیگر از این قبیل. «در این سنین، در مورد دختران كه از پسران هم سن خود دو سال زودتر بالغ می شوند، پرورش فروتنی و لیاقت و سخت گیری عمیق نسبت به خود و جنس مخالف خیلی مهم است. در این زمان، طنازی و جذابیت و توجه به خود، در آنان تغییر می كند.»(فقیهی، 1387، ص 136) در این دوران، دختران ممكن است به دلیل آنكه كششی در درون خود نسبت به جنس مخالف پیدا می كنند حالت مشابه كردن خود به جنس مخالف را پیش بگیرند كه باید از این كار خودداری كنند و منع شوند حضرت علی علیه السّلام دراین باره می فرمایند: «خدا لعنت كند مردانی را كه خود را شبیه زنان می كنند و زنانی را كه خود را شبیه مردان می سازند.»(حر عاملی، 1393 ق، ج 2، ص 221) همانندسازی با والدین در این دوران همچنان ادامه پیدا می كند و مطلوب ارزیابی كردن مادر و نقش آن توسط دختران، سهم بسزایی در موفقیت این امر دارد. مادران در این سنین نباید از هیچ كوششی در برقراری رابطه صحیح و معقول دریغ كند. مشورت و درخواست نظر از دختران در امور مختلف می تواند در این زمینه مؤثر شود. مطابق با حدیثی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله كودكان در این سن(چهارده تا بیست و یك سالگی) حكم وزیر را برای پدر و مادر دارند و در امور مختلف باید نظر آنها را جویا شد كه این امر، هم باعث رشد شخصیت آنها می شود و هم آنها را برای زندگی مستقل آماده می كند. آموزش فنون خانه داری به دختر ضروری است؛ زیرا شوهر آینده اش از او این انتظار را دارد.

نكته مهم دیگر، احترامی است كه پدر برای همسر و دخترش قایل است و احترامی كه مادر برای شوهرش، چه در زمان حضور او در خانه و چه در زمان عدم حضورش. وقتی دختر، رفتار مناسب پدر را با مادر و خودش ببیند، از دختر بودن خود لذت می برد و آن را عطیه ای الهی می بیند، برای زن شدن و مادر شدن ارزش قایل است و نسبت به آن اشتیاق دارد. در مقابل، وقتی رفتار مناسب مادر را با پدر می بیند یاد می گیرد كه برای پسران هم احترام قایل باشد و از شوهرش اطاعت كند و بپذیرد كه شوهر قیّم و سرپرست خانواده است(الرجال قوّامون علی النساء.) در غیر صورت، از دختر بودنش متنفر می شود، نگاه خصمانه ای به پسران دارد، از زن شدن و مادر شدن می ترسد و از شوهرش به خوبی تمكین نمی كند. در این سنین، همچنین شیوه های كنترل غریزۀ جنسی باید به دختران آموزش داده شود كه این امر از طریق كنترل نگاه، سوق دادن به امور معنوی، تشویق به كار و ورزش و موفقیت تحصیلی، پرهیز از مراوده های غیر ضروری با جنس مخالف و گوشزد كردن پیامدهای بی بندوباری جنسی میسر است. در آیه 31 سوره مباركۀ«نور»، ضرورت حفظ نگاه اینچنین گوشزد شده است: «و به زنان با ایمان بگو دیدگان خود را(از هر نامحرمی) فرو بندند و پاك دامنی ورزند. . .»و در حدیثی، اما صادق علیه السّلام می فرمایند: «نگاه پی در پی، شهوت را در قلب می كارد و همین برای در فتنه افتادن بیننده كافی است»(حرّ عاملی، 1393 ق، ج 20، ص 192) همچنین در این سنین باید دختران را از تأثیر رفتار منافی حیا و عفت در برابر جنس مخالف آگاه كرد. خداوند در این زمینه، در قرآن كریم بیان می دارد: «ای پیامبر، به زنان مؤمنه بگو زینت خود را جز آنچه آشكارا و پیداست در برابر مردان نامحرم ظاهر نكنند. . . و پاهای خود را به زمین نزنند طوری كه زینتی كه مخفی كرده اند معلوم شود.»(نور: 31) این نكته را باید به دختران یادآور شد كه زیباپوشی با زیبانمایی و تن نمایی كاملا متفاوت است. گاهی افراد با زیبانمایی و عشوه گری سعی در جذب دیگران دارند كه نتیجه ای جز رسوایی خودشان ندارد. افراد بوالهوس در پی ارضای زودگذر و ناسالم غریزۀ جنسی خود هستند. دختران باید بیاموزند كه دیگران باید به خاطر دانش، شخصیت، هنر، مهارت یا رفتاری كه در دختران می بینند به آنها احترام بگذارند، نه به خاطر اینكه چون در رعایت حجابشان كاهلی می كنند.

در آغاز بلوغ و در ادامۀ آن، ممكن است مشكلات و بیماری هایی در ناحیۀ تناسلی دختران، به دلایل مختلف ایجاد شود كه لازم است فوری پیگیری و درمان شود. مادر باید طوری با دخترش صمیمی باشد كه دختر به محض نیاز به مشاوره، به او مراجعه كند. اگر فاصله سنی مادر و دختر خیلی زیاد باشد، خواهران بزرگ تر یا دختران فامیل باید نقش محرم را ایفا كنند. نكتۀ مهم دیگر، فراهم كردن امكان گفت وگوی دختر با پسران فامیل در جمع هایی با حضور والدین و بزرگ ترهاست تا بدین صورت، دختر بتواند تصویر صیحیحی از جنس مخالف بالغ كسب كند و كنجكاوی ذاتی خود را اطفا نماید. در غیر این صورت، در خطر دوستی با پسران خیابانی و یا دوستی های اینترنتی قرار می گیرد. در دوران كودكی، بارها دختر با پسران فامیل هم بازی بوده و یا گفت وگو داشته است، اما در این زمان، احساس طرفین از گفت وگو و مراوده تحت الشعاع بلوغ قرار دارد. تحصیل، تهذیب و ورزش باید به اركان برنامه دختران بالغ و به ویژه مجرد تبدیل شود. (توصیه رهبر فرزانه انقلاب به جوانان)

ج. پایان بلوغ (چهار سال پس از بلوغ تا پایان بلوغ)

این دوران، بخصوص سال آخر آن، سالی است كه افراد به ثبات می رسند و پدر و مادر می توانند ثبات را در فرزندان خود مشاهده كنند. دختران در این دوران باید از لحاظ روانی و مهارتی آمادگی لازم برای تشكیل زندگی را داشته باشند تا مصداق آیۀ شریفه قرآن «لتسكنوا الیها» مبنی بر آرامش یافتن مردان به وسیلۀ آنان، قرار بگیرند. در این زمان، معمولا رشد بدن و از جمله اندام های جنسی و تناسلی كند می شود و به اندازۀ بزرگسالی نزدیك می شود. «هورمون های استروژن و پروژسترون در زنان، باعث ایجاد ویژگی های جنسی ثانوی و آمادگی رحم برای بارداری می شود و دورۀ ماهیانه جنسی را تنظیم می كند.» (حائری روحانی، 1376، ص 180) در این سنین، دختران باید شروط اصلی برای ازدواج موفق(عاقل بودن، بالغ بودن و رشید بودن) را كسب كرده باشند. خانواده، اطرافیان، مدرسه و دانشگاه و رسانه ها با تمهید فرصت هایی، دختران را به اندیشیدن درباره ازدواج و آماده شدن برای آن ترغیب نمایند. پایان بلوغ، مرحله است واسط بین نوجوانی و جوانی، و دغدغۀ اصلی فرد در این سنین، ازدواج و تشكیل خانواده است. در پایان این دوره لازم است از ظهور انحراف جنسی استشهاء جلوگیری نمود. «استشهاء دست مالی و رفتار مالشی زن با خود است كه به انگیزۀ لذت جنسی صورت می گیرد.»(فقیهی، 1387، ص 303) البته انحرافات دیگری همچون همجنس گرایی، زنا و. . . نیز وجود دارد، اما شاید به اندازۀ استشهاء رواج نداشته باشد. قاعدۀ كلی این است كه هر رفتار جنسی خارج از ازدواج نادرست است و پیامدهای منفی برای فرد و اجتماع دارد. خداوند دراین باره در قرآن كریم چنین می فرماید: «پس هر كه فراتر از ازدواج مرد و زن، رفتار جنسی دیگری انجام دهد، پس اینان تجاوزگران حدود الهی اند.»(مؤمنون: 7)

بهترین كار و سفارش اسلام در رفع انحرافات جنسی، پیش گیری است نه ابتلا و سپس درمان. از حضرت سلیمان علیه السّلام نقل شده است: غلبه كردن كسی كه در هواهای نفسانی اش غرق شده، مشكل تر است از كسی كه بخواهد به تنهایی شهری را فتح كند. (فقیهی، 1387، ص 387 به نقل از: شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید) اموری مانند پرورش حیا، پرورش ایمان، دوری از انجام اعمال منافی عفت در نزد دختران، و تكرین فرزندان به منظور افزایش عزت نفس آنان، در زمینۀ پیش گیری بیان شده است. در این میان و در سنین بلوغ، پرورش عزت نفس دختران توسط والدین(بخصوص مادران) بسیار بااهمیت است. كسی كه خودش را گرامی بدارد و جایگاه خودش را در آفرینش تشخیص دهد(خلیفة اللهی) كمتر مرتكب گناه می شود. حضرت علی علیه السّلام در حدیثی، اهمیت عزت نفس را این گونه بیان می كنند: «كسی كه خودش را با كرامت و شریف بداند توجه به امیال و شهوات خارج از نیاز طبیعی را پستی و خواری تلقی می كند.»(نهج البلاغه، حكمت 449) باید در نظر داشت پرورش عزت نفس، و حس ارزشمندی در انسان ها(به ویژه نوجوانان) یك اصل اساسی است. در واقع، همان گونه كه گلبول های سفید خون، انسان را در برابر ابتلا به انواع بیماری های جسمی، یاری می رساند، عزت نفس نیز به انسان در برابر بیماری های روحی مصونیت می بخشد و همان گونه كه تخریب گلبول های سفید توسط بیماری ایدز سبب می شود كه جسم انسان مقاومت خود را در برابر بیماری های روحی -روانی می كند. بنابراین، پرورش عزت نفس و كمك به ایجاد حس ارزشمندی در نوجوانان بسیار بااهمیت است. گرچه گام اول و اساسی، پیش گیری است. اما در مواقعی كه فرد به انحراف مبتلا شد، ابتدا باید زمینۀ انحراف را شناخت و سپس به درمان آن پرداخت. عوامل زیر می توانند در ایجاد انحراف دخیل باشند: رفتار ناشایست والدین و خانواده، وجود دوستان ناباب، وجود محركات جنسی مانند فیلم های نامناسب كه از ماهواره یا اینترنت قابل رؤیت هستند. بلوتوث مستهجن، وجود بیماری ها در دستگاه تناسلی، و نداشتن تفریح و سرگرمی های سالم و. . .

گام بعدی، افزایش سطح ایمان و عزت نفس، و ایجاد زمینه های سالم برای فعالیت دختران نوجوان است. همچنین باید نوجوانان را با پیامدهای سوء رفتار جنسی آشنا ساخت و آنان را با توبه و مراحل آن به عنوان راهی برای برگشت و تبدیل سیئات به حسنات آشنا كرد. تمامی اقدامات برای رفع انحرافات جنسی می توانند جنبۀ اجتماعی، خانوادگی و فردی داشته باشند و همكاری فرد، خانواده و دولت در ایجاد بستر، چه برای پیش گیری و چه برای درمان، حیاتی است. چه بسا تلاش خانواده در بستر اجتماعی نامناسب بی نتیجه می ماند و چه بسا تلاش دولت در این زمینه با اهمال كاری فرد و خانواده بی ثمر می شود. البته عكس این موضوع نیز صادق است؛ یعنی ضعف یك عامل می تواند توسط عوامل دیگر پوشش داده شود. بر این اساس است كه در هر شرایطی نباید از كوشش فردی، خانوادگی و حكومتی در این زمینه دست برداشت.

در پایان این مرحله، ذكر این نكته ضروری است كه برخلاف آنچه عده ای با اهداف شوم و یا از روی نادانی در جامعه رواج می دهند، كنترل غریزه جنسی پیش از ازدواج سبب بیماری در جسم و روان نمی گردد و اگر تربیت جنسی، به صورت مداوم و منطقی صورت گیرد نگرشی مناسب نسبت به این غریزه و افزایش اعتماد به نفس را برای فرد به ارمغان می آورد.

دوران متأهلی (ازدواج، بارداری، همسرداری و فرزندپروری)

ازدواج یك مرحلۀ حساس و تأثیرگذار در زندگی است كه طی مقدماتی، انسان شریك زندگی خود را انتخاب می كند. گرچه بعضی جامعه شناسان، در تعریف خانواده گفته اند: «خانواده عبارت است از مجموعه ای كه رابطۀ جنسی نیرومندی آن را پدید می آورد، و این رابطه از چنان نیرویی برخوردار است كه زمینۀ پیدایش و تربیت كودكان را فراهم می سازد»(شریف قریشی، 1374، ص 23)، اما این تعریف ناقص است. آیا به واقع تنها كشش جنسی سبب ایجاد و دوام خانواده می شود؟یا اینكه در هر جنس كمبودهای دیگری نیز وجود دارد كه به بهترین نحو توسط جنس دیگر پوشش داده می شود؟آیا پرورش كودكان تنها در سایۀ كشش جنسی دیگر می گیرد؟به واقع، اگر این گونه بود، با كاهش و از بین رفتن میل جنسی در هر دو طرف یا یكی، به دلایل مختلف، باید نظام خانواده نیز از هم می گسست. آیات قرآن نیز وجود نقاط قوت دیگر توسط زن و مرد را اعلام می دارد. «لتسكنوا الیها» امری همه جانبه است، كه در هر دو جنس با پیوستن به دیگری اضطراب را به آرامش تبدیل می كند. ازاین رو، به ازدواج و تشكیل خانواده نباید صرفا از دریچۀ امور جنسی نگاه كرد و معیارهای دیگر برای ازدواج را نادیده گرفت. امام باقر علیه السّلام به دختری كه می خواست بدون ازدواج به كمال برسد فرمود: «این كار را نكن؛ اگر خودداری از ازدواج، فضیلت و كمالی را در پی داشت، فاطمه علیها السّلام به درك این فضیلت شایسته تر از تو بود.»(مجلسی، 1374، ج 100، ص 219)

الف. آشنایی با ازدواج

گام اول در ازدواج و تشكیل خانواده، احراز شرایط ازدواج است. شرایط ازدواج در زمان و مكان های مختلف، متفاوت است، ولی شرایط آن در هر جامعه ای توسط شرع و عرف جامعه تعیین می گردد. از شروط اصلی در اسلام برای ازدواج، می توان به عاقل بودن، بالغ بودن (بلوغ جسمی) و رشید بودن(بلوغ روانی و عاطفی) اشاره كرد. (فاضل لنكرانی، 1380) البته شروط دیگری نیز وجود دارد. عدم احراز هر یك از این شرایط مانعی بر سر راه ازدواج است. لزوم ازدواج بعد از كسب شرایط لازم نیز امر مهمی است؛ زیرا خطمشی اسلام ارضای غریزه جنسی در اولین فرصت، از راه حلال است. سفارش جبرئیل به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نشانگر قدرت غریزه جنسی و لزوم ازدواج است. جبرئیل به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: «هرگاه در دوشیزگان احساس زنانه(میل جنسی) ایجاد شود، دوایی برای آنها جز همسر وجود ندارد؛ در غیر این صورت، آنها از فساد در امان نخواهند بود؛ زیرا آنها بشرند.»(كلینی، 1375، ج 5، ص 337) همچنین در مورد رشید بودن(بلوغ روانی و عاطفی)، در آیۀ 6 سورۀ مباركۀ «نساء»آمده است: «شما (والدین) نوجوانانی را كه به بلوغ نكاح رسیده اند مورد آزمایش قرار دهید، اگر آنها به رشد مناسب رسیده اند اموالشان را به آنها بدهید.»گرچه منظور از رشد در این آیه رشد مالی است، اما رشد و استقلال مالی در كسب آرامش روحی و آماده شدن برای ازدواج مؤثر است. به بیان دیگر، بلوغ جسمی(جنسی) و روانی-عاطفی و دوری از دیوانگی و ضعف عقل، هر سه شرط لازم برای ازدواج است نه یكی به تنهایی. همان گونه كه بلوغ تحت شرایط مختلف، در زمان های مختلف حادث می شود، احراز شرایط ازدواج نیز تحت شرایط مختلف است نه تابع محض سن فرد. البته خداوند به كسانی كه منابع لازم(مادی) را برای ازدواج ندارند، در آیۀ 33 سورۀ «نور»دستور می دهد: «و كسانی كه(وسیلۀ) زناشویی نمی یابند باید عفت ورزند تا خدا آنان را از فضل خود بی نیاز گرداند.»این آیه تأكید می كند كه بهتر است زوجین، بخصوص مردان، قبل از ازدواج تا اندازه ای به استقلال مادی دست یافته باشند. باید تأكید شود كه هیچ چیزی جایگزین ازدواج در ارضای نیاز جنسی نمی شود. گرچه ورزش، روزه داری، تحصیل، كار و فعالیت و. . . به انسان برای كنترل این غریزه كمك می كنند، اما ضرورت ارضای میل جنسی امری است كه باید در چهارچوب زندگی زناشویی انجام شود.

مرحلۀ بعدی، تعیین ملاك برای انتخاب همسر است. هرچه زمان پیش می رود از دایرۀ اختیار خانواده در تعیین ملاك برای ازدواج كاسته می شود و به دایرۀ اختیار دختران و پسران در شرف ازدواج افزوده می شود. سه دیدگاه در مورد انتخاب همسر وجود دارد كه عبارتند از:

1- دیدگاه رمانتیكی: در این دیدگاه، ملاك های انتخاب بر پایه شهوت و عشق دوطرف بنا شده است.

2- دیدگاه دموكراتیك: در این دیدگاه، ملاك انتخاب براساس بلوغ بیولوژیك است و هر پسری كه از لحاظ بیولوژیكی بالغ شده می تواند با هر دختر با همین شرایط ازدواج كند.

3- دیدگاه اسلام: در این دیدگاه، تلاش برای شناخت خصوصیات طرفین با استفاده از درایت و منطق و برقراری رابطه ازدواج براساس فكر یك اصل اجتناب ناپذیر است. (شریف قریشی، 1374، ص 49-50)

براین اساس، مرحلۀ آشنایی با ازدواج، باید به گونه ای مدیریت شود كه طرفین به شناخت، آن هم به دور از تحریفات احساسی برسند. پدر در این راه، به دلیل فارغ بودن از احساسات زنانه در دورۀ جوانی، می تواند نقش اساسی در مدیریت این دوره ایفا كند. همچنین پدران تجربه بیشتری در شناخت جنس موافق خود دارند و راحت تر می توانند امور مربوط به آنان را بررسی كنند. در اسلام، حضانت دختر از زمان انعقاد نطفه تا ازدواج برعهدۀ پدر گذاشته شده است كه البته در شرایطی این حق توسط حكومت(قانون) بازپس گرفته می شود. دختران باید این سرپرستی را بپذیرند و بدان تن دهند. این سرپرستی از جنس برتری مرد بر زن نیست، بلكه خداوند به این وسیله خواسته است از موجودی ظریف، ارزشمند و سرشار از احساس كه لازمۀ نقش زنانگی و مادری است به وسیلۀ دیگری مراقبت كند و در این میان، چه كسی بهتر از پدر وجود دارد؟البته این بدان معنا نیست كه نظر دختر مطرح نباشد؛ زیرا رضایت او شرط اساسی برای ازدواج است. كسانی كه عرصۀ ازدواج را بر جوانان تنگ كنند در گناه آنان شریكند. یك شرط مهم كه برای رضایت جنسی، در آینده زوجین مطرح می شود، رعایت فاصله سنی مناسب است. «آمار نشان می دهد كه بهترین فاصله سنی بین دختر و پسر چهار تا هفت سال است كه گاهی این ارقام بین دو تا ده سال هم در نوسان است.»(فقیهی، 1387، ص 248) دختران باید مواظب باشند كه ازدواج، بهانه ای برای ارتباط با پسران نامحرم نشود كه در این صورت، دختران بیش از دیگران متضرر می شوند و از شانس ازدواج آنان با گزینه های مناسب كاسته می شود. منطقی این است كه هرگونه مراوده و ارتباطی به صورت رسمی و با نظارت خانواده ها صورت پذیرد. در فرهنگ ایرانی-اسلامی، هیچ مردی حاضر نیست با دختری كه مراوده نابجا با نامحرمان دارد ازدواج كند.

ب. زناشویی و بارداری، همسرداری و فرزندپروری

با آغاز زندگی زناشویی، به دلیل ایجاد روابط دو جانبه، شناخت جنسی زن و مرد از یكدیگر ضروری است. شب زفاف، در آغاز زندگی زناشویی، اهمیت زیادی به ویژه برای دختران دارد. «داماد باید متوجه باشد كه عروس در شب زفاف با دو چیز روبه رو است و از هر دو وحشت دارد؛ مسئولیت مادر شدن و زدوده شدن پردۀ بكارت، و نباید كاری كند كه از سه چیز وحشت كند و سومین آن خود داماد باشد.» (پاك نژاد، 1364، ج 2، ص 27) این گفته ار شهید پاك نژاد، به خوبی اهمیت آمادگی داماد در اولین ارتباط جنسی اشاره دارد. اولین ارتباط جنسی تأثیر زیادی در نگرش زنان دربارۀ مسائل جنسی در آینده دارد. «در این شب مرد باید مراقب باشد كه بیش از تصاحب جسم معشوق، روح او را به دست آورد و اقدام او برای عمل جنسی، پیش از تماس عاطفی و آمادگی روانی همه جانبه، نتیجه ای جز نارضایتی همسرش نخواهد داشت.»(فقیهی، 1387، ص 278) مرد باید متوجه باشد كه شهوت جنسی در مرد كمتر وابسته به عاطفه است و زود تحریك و ارضا می شود، در صورتی كه این امر در زنان وابسته به عاطفه است و به سرعت مردان برانگیخته نمی شود. (همان) ارتباط معنوی و خواندن نماز، به وسیلۀ عروس و داماد در این شب به آرامش روحی هر دو طرف كمك زیادی می كند. مرحلۀ بعد، تنظیم نیازهای جنسی و عاطفی زوجین در دفعات بعدی مقاربت است. دو طرف باید زمان و مكان مناسبی برای این كار در نظر بگیرند و با اعمال مستحب، مكروه، حرام و مباح هنگام آمیزش آشنا گردند. مضمون چند حدیث در این زمینه، توصیه به حرف نزدن هنگام آمیزش (سخن غیر عاشقانه)، خودداری از آمیزش هنگام جنابت، پرهیز از آمیزش در موقع نیاز به دفع، پرهیز از آمیزش در حالت ایستاده و پرهیز از افراط در عمل جنسی می باشد. (به نقل از: فقیهی، 1387، ص 281-284) همچنین اطلاع از بیماری های مقاربتی و لزوم معاینه پزشك پیش از ازدواج و پس از آن، بخصوص قبل و بعد از بارداری بسیار ضروری است. «گرچه بعضی از این بیماری ها خطرناك و مسری بوده، ولی غالبا قابل پیش گیری هستند؛ لذا، اطلاع رسانی در این زمینه به نوجوانان و جوانان بسیار ضروری و مفید است.»(حسینی، 1389، ص 93)

زمانی كه زوجین تصمیم به بچه دار شدن می گیرند، ابتدا باید از سلامت جسمی و روحی خود(بخصوص زنان) اطمینان حاصل كنند و سپس در این زمینه اقدام نمایند. برای بارداری، بانوان باید از مواقعی كه شانس بیشتری برای بارداری وجود دارد اطلاع حاصل نمایند(مرحلۀ تخمك گذاری، روز چهاردهم) تا در این زمان اقدام به آمیزش كنند. در زمان آمیزش هم دعا و اذكار مختلفی هست كه در جلوگیری از انحرافات كودكان مؤثر است. امام صادق علیه السّلام در حدیثی می فرماید: «هنگامی كه آماده می شوید برای ارتباط جنسی، خدا را یاد كنید، به درستی كه افرادی كه در این هنگام از خدا غافل باشند اگر نطفۀ فرزندی منعقد شود این فرزند در آینده در رفتارهای شر و بدی، همانند شیطان عمل می كند و این افراد، از طریق دوستی و دشمنی با ما (اهل بیت) شناخته می شوند.»(مجلسی، 1374، ج 63، ص 201) «پس از بارداری، نزدیكی برای خانم های سالم بلامانع است و مشكلی را ایجاد نمی كند، اما در مواردی كه خطر سقط، زایمان زودرس و پارگی كیسۀ آب وجود دارد، همچنین در ماه آخر بارداری باید از مقاربت خودداری كرد.»(حسینی، 1389، ص 134) حاملگی حدود 38 هفته (266 روز) طول می كشد. پس از زایمان، تغذیه با شیر مادر علاوه بر مزایایی كه برای كودك دارد، برای مادر نیز مفید است. برای نمونه، مكیدن پستان توسط كودك باعث ترشح اكسی توسین، انقباض رحم، كاهش خون ریزی و در نهایت، بازگشت رحم به حالت اولیه می شود. همچنین عادت ماهانه را به تعویق می اندازد و حاملگی های زودرس را كنترل می كند و احتمال بروز سرطان سینه را نیز كاهش می دهد. (همان، ص 139) پیامبر صل‍ ی اللّه علیه و آله درباره لزوم تغذیه با شیر مادر فرموده اند: «هیچ شیری برای طفل بهتر از شیر مادرش نیست.»(حرّ عاملی، 1393 ق، ج 21، ص 468) مادران باید بدانند كه بارداری و به دنیا آوردن فرزند كار پر رنجی است كه اجر فراوانی دارد. خداوند دربارۀ بارداری و زایمان در آیۀ 15 سورۀ مباركۀ«احقاف»می فرماید: «و انسان را(نسبت) به پدر و مادر به احسان سفارش كردیم. مادرش با تحمل رنج به او باردار شد و با تحمل رنج او را به دنیا آورد و بار برداشتن و از شیر گرفتن او سی ماه است. . .»

در پایان این مرحله، ذكر این نكته ضروری است كه زنان باید نقش جنسی خود را در برابر مردان بدانند؛ زیرا در اسلام به حسن ایفای این نقش سفارش فراوان شده است. البته این امر در مورد مردان نیز لازم است. پیامبر صل‍ ی اللّه علیه و آله دراین باره فرموده اند: «بهترین زنان شما كسی است كه خوش بو و خوش پخت باشد، هنگامی كه با شوهر خود خلوت كنند، آنچه درخواست كنند اجابت كنند، و به تأخیر اندازنده نیستند.»

همچنین در حدیثی دیگر، زنان را از تكبرورزی در برابر مردانشان و خودآرایی در برابر دیگران بر حذر داشته اند و این گونه زنان را بدترین زنان و در زمره منافقان معرفی كرده اند. (حرّ عاملی، 1393 ق، ج 20، ص /30كلینی، 1375، ج 5، صص 324 و 508) آخرین مضمون حدیث پیامبر صل‍ ی اللّه علیه و آله از وجود آفتی در این دوره كه روابط سالم زناشویی را از جانب زنان تهدید می كند خبر می دهد. هر چند میل به خودآرایی در بین زنان به طور فطری وجود دارد، اما این میل باید در راه صحیح به كار گرفته شود و تعدیل گردد. مدیریت مردان و برآورده كردن نیازهای عاطفی زنان توسط مردان، در پیش گیری و درمان این انحراف نقش اساسی دارد. «در بسیاری از مواقع، عشوه گری افراطی و بیمارگونه زن معلول بی توجهی مردان به آنان و سرخوردگی عاطفی است.» (هاشمی ركاوندی، 1372، ص 82) باید متذكر شد كه وفاداری در زندگی مشترك، اصلی بنیادین است كه باید در هر شرایطی پاس داشته شود. زهر خیانت تلخ ترین چیزی است كه زندگی مشترك را به سرعت و به راحتی پایان می دهد. غیاب زن و شوهر نباید لغزشی در ستون پرارزش وفا ایجاد كند. باید توجه كرد كه همه چیز در یك لحظه اتفاق می افتد. گاهی عدم ایفای صحیح نقش جنسی از طرف زن و شوهر سبب بروز این پدیده شوم می شود.

دوران یائسگی و پیری

آخرین مرحله از مرحلۀ تربیت جنسی، دوران یائسگی و پیری است. متوسط سن یائسگی 50 سال است كه با به حداقل رسیدن میزان هورمون های استروژن و پروژسترون و ظهور علایمی در بدن زنان همراه است. علایمی مانند گرگرفتگی، تغییرات مربوط به اعضای تناسلی(افتادگی مثانه و رحم و خشكی واژن كه دردناك بودن مقاربت را در پی دارد و. . .)، ایجاد چین و چروك در صورت و. . . از این قبیل هستند. تغییرات روحی و روانی نیز در این دوران اتفاق می افتد؛ از جمله: بی خوابی، سردرد، اشكال در حافظه و تحریك پذیری و. . . (حسینی، 1389، ص 150-152) استفاده از هورمون های استروژن و پروژسترون، ویتامین D، ورزش منظم و. . . به كاهش عوارض یائسگی كمك می كند.

آنچه برای زنان در این دوران اهمیت دارد حفظ ثبات روحی خود و پذیرفتن این مرحله به عنوان گامی در جهت كمال انسان (زنان) است. زنان در این مرحله نباید نسبت به وظایف جنسی خود كوتاهی كنند. خطری كه در این مرحله روابط زناشویی و بخصوص روابط جنسی آنها را تهدید می كند، كاهش آراستگی زنان در برابر مردان است. حضرت علی علیه السّلام دراین باره می فرمایند«خودآرایی و ظاهر ساختن زینت نزد زنان، امری لازم است، حتی اگر به بزرگسالی برسند.»(حرّ عاملی، 1393 ق، ج 14، ص 129) معمولا زنانی كه در برابر این پدیده(یائسگی) تسلیم می شوند یا نگرش منفی نسبت به آن دارند و آن را مترادف با پیری تلقی می كنند دچار مشكل می شوند. این در صورتی است كه نیاز جنسی هنوز در دو طرف، بخصوص مردان، وجود دارد. متأسفانه بعضی از خانم ها پس از ازدواج فرزندانشان، بیشتر به مشایعت با داماد و عروس و نوه ها می پردازند و شوهر خود را فراموش می كنند. این مسئله ممكن است به انحراف جنسی در دهه 50 سالگی به بعد و یا اعتیاد شوهر منتهی شود. باید اذعان شود سلامت بشر در هر ساعت از عمر او با خطراتی روبه رو است و سلامت جنسی نیز از این مقوله مستثنا نیست. بر هر مسلمانی واجب است این خطرات را بشناسد. كمال انسان بدین است كه هر لحظه خود را در معرض آزمایش خداوند ببیند.

چند نكته درباره وظایف مردان

در این نوشتار هر چند تربیت جنسی زنان مورد مداقه قرار گرفت، اما مردان هم وظایفی مردان دراین باره دارند كه در ذیل، تنها به چند مورد از وظایف حساس مردان مطابق با احادیث اشاره می شود:

1- لزوم پرهیز از هرگونه تبعیض جنسیتی: پیامبر صلّی اللّه علیه و آله می فرمایند: «كسی كه فرزند دختری داشته باشد و او را اذیت و توهین نكند و پسر را بر او ترجیح ندهد، خداوند او را وارد بهشت می كند.»(متقی، 1397 ق، ج 16، ص 447) در واقع، تبعیض جنسیتی سبب ایجاد مسائلی مانند ناخشنودی جنسیتی، تشویق غیر مستقیم دختر به تشبیه كردن خود به پسران، ظهور عقده نسبت به پسران و. . . می شود و تربیت جنسی را مختل می كند.

2- لزوم غیرت ورزی به جا: غیرت ورزی امری پسندیده و لازم برای مردان است كه سبب می شود از برخی انحرافات جلوگیری شود. اما غیرت ورزی مانند شمشیری دولبه است كه افراط در آن نتیجۀ عكس می دهد. حضرت علی علیه السلام دراین باره می فرمایند: «از غیرت ورزی نابه جا بپرهیز؛ زیرا این كار باعث می شود كه زن سالم و پاك، به سمت نادرست كشیده شود.»(حرّ عاملی، 1393 ق، ج 20، ص 237) امام صادق علیه السّلام در این زمینه می فرمایند: «غیرت ورزی در امر حلال وجود ندارد.»(كلینی، 1375، ج 5، ص 537)

3- لزوم آراستگی مردان: پیامبر صلّی اللّه علیه و آله لزوم این كار را این گونه بیان می كنند: «لباس های تمیز بپوشید، موهای خود را كوتاه كنید، مسواك بزنید و خود را تمیز و زیبا كنید؛ زیرا مردان بنی اسرائیل از این كارها خودداری كردند، پس زنان آنها دچار روابط نامشروع شدند.»(متقی، 1397 ق، ج 6، ص 640)

4- لزوم اقتدار پدر در رعایت مسائل شرعی: گاهی پدران اقتدار لازم را برای تربیت فرزندان ندارند. این در صورتی است كه پدران به واسطه اینكه كمتر نسبت به امور واكنش احساسی دارند باید با اقتدار انجام مسائل شرعی را توسط فرزندان پیگیری نمایند. در این زمینه، حدیثی طولانی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله وجود دارد كه مضمون آن این است كه كودكان را باید وادار به انجام امور شرعی، در سنین مختلف كرد. (كلینی، 1375، ج 3، ص 409)

5- لزوم عفت ورزی مردان در برخورد با زنان مردم: امام صادق علیه السّلام دراین باره بیان می كند: «اگر در برخورد با زنان مردم عفیف باشید، زنان و دختران شما هم پاك دامن می شوند.»(محمدی ری شهری، 1377، ج 8، ص 3822)

نتیجه

تربیت انسان امری مستمر و طولانی مدت است. موفقیت در تربیت یك نسل، سبب می شود زنجیره ای صحیح در نسل های بعدی پدید آید. تربیت جنسی كه شاخه ای مهم از تربیت است نیز به همین گونه است و یك سیر از مفعول به فاعل(فرزندانی كه خود والد می شوند) را طی می كند. تربیت صحیح زمینۀ تعالی انسان را فراهم می آورد. هر كجا پیوند موفقی بین زن و مرد برقرار شد، انسان، چه از نظر مادی و چه از لحاظ معنوی، رشد یافت. بدیهی است یكی از اركان موفقیت در پیوند زناشویی تربیت صحیح جنسی بانوان است. آموزه های وحیانی در این باره می تواند بسیار راه گشا باشد. پایان بخش این نوشتار سخنی از شهید مطهری دراین باره است؛ «اسلام محبت عمیق و صمیمی زوجین به یكدیگر را محترم شمرده و به آن توصیه كرده است و تدابیری به كار برده كه این یگانگی و وحدت هر چه بیشتر و محكم تر باشد.» (مطهری، [بی تا]، ص 81)

بانوان شیعه» پاییز و زمستان 1389 – شماره 25 (صفحه 97)

منابع

*قرآن كریم

*نهج البلاغه؛ ترجمۀ محمد دشتی؛ قم: مؤسسه تحقیقاتی امیر المؤمنین علیه السّلام، 1381.

1- امینی، ابراهیم؛ آیین تربیت، تهران: اسلامی، 1368.

2- انوشه، م؛ نیكنامی، ش؛ توكلی، فقیه زاده، س؛ «بررسی مقدماتی آموزش بلوغ در دختران نوجوان»؛ فصلنامه اندیشه و رفتار، سال نهم، شمارۀ 2، پائیز 1382، ص 28-48.

3- بخشایش، علیرضا؛ روان شناسی عمومی؛ تهران: مؤسسه انتشارات یزد، 1379.

4- پاك نژاد، شهید سید رضا؛ ازدواج مكتب انسان سازی؛ ج 2، تهران:، یاسر، 1364.

5- پیاژه، ژان؛ پنج گفتار در روان شناسی؛ ترجمه نیكچهره محسنی؛ چ 3، تهران: رشد، 1360.

6- حرّ عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه؛ تهران: مكتب اسلامی، 1393 ق.

7- حائری روحانی، علی؛ فیزیولوژی اعصاب و غدد؛ تهران: حكیم باشی، 1389.

8- حسینی، سید مجتبی؛ جمعیت و تنظیم خانواده؛ چ 15، تهران، حكیم باشی، 1389.

9- دبس، موریس؛ مراحل تربیت؛ ترجمۀ علی محمد كاردان؛ تهران: دانشگاه تهران، 1374.

10- شریف قریشی، باقر؛ نظام خانواده در اسلام؛ ترجمه لطیف راشدی؛ تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، 1374.

11- فاضل لنكرانی، محمد؛ رساله توضیح المسائل؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1380.

12- فقیهی، علی نقی؛ تربیت جنسی، مبانی، اصول و روش ها، از منظر قرآن و حدیث؛ چ 3، قم: دار الحدیث، 1388.

13- فلسفی، محمد تقی؛ كودك از نظر وراثت و تربیت؛ چ 2، تهران: معارف اسلامی، 1342.

14- قائمی امیری، عباس؛ مجموعۀ بحث ها در زمینۀ خانواده و تربیت كودك؛ تهران: امیری، 1364.

15- قدیری ابیانه، محمد حسن؛ كتاب الكترونیكی زن در اسلام و غرب؛ خرداد 1390، برگرفته از سایت WWW .ghadiri .ir

16- –؛ كتاب الكترونیكی مسیحیت از واقعیت تا تحریف؛ اسفند 1389، برگرفته از سایت WWW .ghadiri .ir

17- كاظمی، محسن؛ چگونه فرزند نابغه داشته باشیم؟؛ قم: نشر میم، 1381.

18- كلینی، محمد بن یعقوب؛ اصول الكافی؛ تهران: دار الكتاب اسلامی، 1375.

19- كوچتكوف، و. د؛ لاپیك، و. م؛ روان شناسی و تربیت جنسی كودكان و نوجوانان؛ ترجمه محمد تقی زاده؛ چ 14، تهران: بنیاد، 1373.

20- مجلسی، محمد باقر؛ بحار الانوار؛ تهران: مكتبة الاسلامیه، 1374.

21- متقی، علی؛ كنز العمّال؛ بیروت: مكتبة التراث الاسلامی، 1397 ق.

22- محمد ری شهری، محمد؛ میزان الحكمه؛ ترجمه حمید رضا شیخی؛ قم: دار الحدیث، 1377.

23- مطهری، مرتضی؛ اخلاق جنسی؛ قم: صدرا، [بی تا].

24- هاشمی ركاوندی، سید مجتبی؛ مقدمه ای بر روان شناسی زن؛ چ 2، قم: شفق، 1372-

25- Vandermassen,G .(2004) Sexual Selection :A tale of male bias and

feminist denial .Europen journal of womensstudies :11(1) ,2-26

26- Netting N .S&Burnett,M .L(2004) Twenty Years of students sexual

behavior :subcultural adaptations a changing

healthenvironment .Adolescence :39( 153) , 19-38

27- Hekma,G .(2004) Sexualities .Free university Amesterdam

28- Crcler,G .(2000) Introduction to sexual education .New York :W .H

منبع: برگرفته از مقاله ابعاد و مراحل تربیت جنسی دختران و زنان از نظر اسلام؛ زنداونیان، احمد؛ شمشادی، صادق؛ مجله بانوان شیعه، پاییز و زمستان 1389 – شماره 25