پرسشنامه مهارت های زندگی (فرم کوتاه)

    از ﻣﯿﺎن ﻫﻤﻪ ﻣﻔﺎﻫﯿﻤﯽ ﮐﻪ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن ﺗﻌﻠﯿﻢ و ﺗﺮﺑﯿﺖ، روان‌ﺷﻨﺎﺳﺎن، ﺟﺎﻣﻌﻪ‌ﺷﻨﺎﺳﺎن و ﻏﯿﺮه در ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ‌ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ، ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار داده‌اﻧﺪ، ﻣﻬﺎرﺗﻬﺎي زﻧﺪﮔﯽ از ﻣﻬﻢ‌ﺗﺮﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ‌ﻫﺎي ﭘﮋوﻫﺸﯽ ﻣﺆﺛﺮ در ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ‌ﻫﺎي اﻓﺮاد اﺳﺖ. در واﻗﻊ اﻣﺮوزه داﺷﺘﻦ ﻣﻬﺎرﺗﻬﺎي زﻧﺪﮔﯽ از ﺿﺮورﯾﺎت زﻧﺪﮔﯽ ﻣﻮﻓﻖ اﺳﺖ. ﻣﻬﺎرﺗﻬﺎي زﻧﺪﮔﯽ اﻧﺴﺎن را ﻗﺎدر ﻣﯽﺳﺎزد ﺧﻮد را ﺑﺎ اﺟﺘﻤﺎع ﺳﺎزﮔﺎر کند و ﻧﯿﺎزﻫﺎي ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ، ﻣﻌﻨﻮي، روﺣﯽ، رواﻧﯽ و ﻋﺎﻃﻔﯽ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺮآورده ﺳﺎزد. ﺑﻪ ﺑﯿﺎن دﯾﮕﺮ ﻣﻬﺎرﺗﻬﺎي زﻧﺪﮔﯽ، اﻧﺴﺎن‌ﻫﺎ را ﺑﺎ ﭼﻬﺎر ﻧُﺮم؛ ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ، اﺳﺘﻘﻼل، ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺑﻮدن و ﺗﻤﺎﯾﺰ آﺷﻨﺎ ﻣﯽﮐﻨﺪ و در ﺑﯿﺸﺘﺮ اﯾﻦ ﻣﻬﺎرﺗﻬﺎ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺑﻪ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ‌ﻫﺎي اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﯽ‌ﺷﻮﻧﺪ. ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﯽرﺳﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﯿﻮهﻫﺎي زﻧﺪﮔﯽ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﻧﻔﻮذ ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎ، وﺳﺎﯾﻞ ارﺗﺒﺎط ﺟﻤﻌﯽ، ﺗﻨﻮع ﻧﯿﺎزﻫﺎ و ﻣﻮاﻧﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ، ﻟﺰوم ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي برای اﻫﺪاف ﺑﻬﺪاﺷﺖ روان، ﮔﺴﺘﺮدﮔﯽ آﺳﯿﺐﻫﺎ و رﻓﺘﺎرﻫﺎي ﭘﺮﺧﻄﺮ، ﭼﻨﯿﻦ ﮐﺎرﮐﺮدﻫﺎﯾﯽ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻓﺮد ﺿﺮوري ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﯽرﺳﺪ ﺗﺎ ﮐﻮدﮐﺎن و ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن ﻋﻼوه ﺑﺮ ﮐﺴﺐ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽﻫﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﻮاﻧﺪن، ﻧﻮﺷﺘﻦ، رﯾﺎﺿﯿﺎت و… ﻣﻬﺎرﺗﻬﺎي زﻧﺪﮔﯽ را ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﯾﺠﺎد ﺗﻐﯿﯿﺮ رﻓﺘﺎر ﻓﺮاﮔﯿﺮﻧﺪ. ﻃﯽ ﺳﻪ دﻫﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ، روﯾﮑﺮدﻫﺎی ﺗﻌﻠﯿﻢ و ﺗﺮﺑﯿﺖ ﺟﻬﺖ ﮐﺎرﺑﺮد ﺑﺎﻟﻘﻮه و ﻋﻤﻠﯽ داﻧﺶ در زﻣﯿﻨﻪﻫﺎي واﻗﻌﯽ زﻧﺪﮔﯽ ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺿﺮورت ﯾﺎري اﻓﺮاد، ﺟﻬﺖ رﺷﺪ ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻬﺎرتﻫﺎي زﻧﺪﮔﯽ و ﻣﻌﯿﺸﺖ ﺧﻮد، رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ از اﻫﺪاف ﻣﻬﻢ آﻣﻮزش و ﭘﺮورش تلقی شده است.

    ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺳﺮﯾﻊ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﮐﻪ ﺣﺎﺻﻞ ﺗﮑﺎﻣﻞ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﻓﺮﻫﻨﮓﻫﺎ، رﺷﺪ و ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژي، ﺳﻼﻣﺖ، دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ اﻧﻮاع اﻃﻼﻋﺎت (ﻣﻔﯿﺪ و ﻏﯿﺮﻣﻔﯿﺪ) و ﻓﺮو رﯾﺨﺘﻦ ﻣﺮزﻫﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﺳﺖ، زﻧﺪﮔﯽ اﻧﺴﺎن اﻣﺮوزي را ﺑﺎ ﭼﺎﻟﺶﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﯽ روﺑﺮو ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ. اﻣﺮوزه ﻫﻤﮕﺎم ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻌﻪ زﻧﺪﮔﯽ ﺷﻬﺮﻧﺸﯿﻨﯽ و ﻓﺮاﯾﻨﺪ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺷﺪن ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ، آﻣﻮزش و ﺗﺮﺑﯿﺖ ﮐﻮدﮐﺎن ﺑﻪ ﻧﺤﻮ قابل توجهی از ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎ ﺑﻪ ﻧﻬﺎدﻫﺎي آﻣﻮزﺷﯽ ﺳﭙﺮده ﻣﯽﺷﻮد و اﯾﻦ در ﺣﺎﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﻮاره ﺟﻬﺖﮔﯿﺮي آﻣﻮزﺷﯽ اﯾﻦ ﻧﻬﺎدﻫﺎ ﺑﺮ اراﺋﻪ اﻃﻼﻋﺎت و داﻧﺶ ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻮده اﺳﺖ و ﺑــــﻪ ﻫﻤﯿﻦ دﻟﯿﻞ ﮐﻮدﮐﺎن و ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن از ﯾﺎدﮔﯿﺮي ﻣﻬﺎرﺗﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ در زﻧﺪﮔﯽ روزﻣﺮه ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﯿﺎز دارﻧﺪ، ﻣﺤﺮوم ﻣﯽﻣﺎﻧﻨﺪ. ﺳﺎزﻣﺎن ﺟﻬﺎﻧﯽ ﺑﻬﺪاﺷﺖ، ﻣﻬﺎرتﻫﺎي زﻧﺪﮔﯽ را ﭼﻨﯿﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ کرده اﺳﺖ: “ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ اﻧﺠﺎم رﻓﺘﺎر ﺳﺎزﮔﺎراﻧﻪ و ﻣﺜﺒﺖ ﺑﻪﮔﻮﻧﻪاي ﮐﻪ ﻓﺮد ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﭼﺎﻟﺶﻫﺎ و ﺿﺮورﯾﺎت زﻧﺪﮔﯽ روزﻣﺮه ﮐﻨﺎر ﺑﯿﺎﯾﺪ” (WHO، 1994).

     ﯾﻮﻧﯿﺴﻒ ﻣﻬﺎرتﻫﺎي زﻧﺪﮔﯽ را ﺑﻪ اﯾﻦ ﺻﻮرت ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﯽﮐﻨﺪ: “ﯾﮏ روﯾﮑﺮد ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﺗﻐﯿﯿﺮ رﻓﺘﺎر ﯾﺎ ﺷﮑﻞدﻫﯽ رﻓﺘﺎر ﮐﻪ ﺑﺮﻗﺮاري ﺗﻮازن ﻣﯿﺎن ﺳﻪ ﺣﻮزه را ﻣﺪّﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ که ﻋﺒﺎرت‌اﻧﺪ از: داﻧﺶ، ﻧﮕﺮش، و ﻣﻬﺎرتﻫﺎ”. ﺗﻌﺮﯾﻒ ﯾﻮﻧﯿﺴﻒ ﺑﺮ ﺷﻮاﻫﺪ ﭘﮋوﻫﺸﯽ‌ ﻣﺒﺘﻨﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﻨﺪ اﮔﺮ در ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزي اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺤﺚ داﻧﺶ، ﻧﮕﺮش، و ﻣﻬﺎرت ﺑﻪﺻﻮرت ﺗﻠﻔﯿﻘﯽ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﻧﮕﯿﺮد، ﻧﺘﯿﺠﮥ ﻣﻮرد اﻧﺘﻈﺎر ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺎﻫﺶ رﻓﺘﺎرﻫﺎي ﭘﺮﺧﻄﺮ ﺑﻪدﺳﺖ ﻧﻤﯽآﯾﺪ (UNISEF، 1999)[2].

   ﺑﻪﻃﻮر ﮐﻠﯽ، ﻣﻬﺎرتﻫﺎي زﻧﺪﮔﯽ ﻋﺒﺎرت‌اﻧﺪ از ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ارﺗﻘﺎي ﺑﻬﺪاﺷﺖ رواﻧﯽ اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ، ﻏﻨﺎي رواﺑﻂ اﻧﺴﺎﻧﯽ، اﻓﺰاﯾﺶ ﺳﻼﻣﺖ و رﻓﺘﺎرﻫﺎي ﺳﻼﻣﺘﯽ در ﺳﻄﺢ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ. ﻣﻬﺎرتﻫﺎي زﻧﺪﮔﯽ، ﻫﻢ ﺑﻪﺻﻮرت ﯾﮏ راﻫﮑﺎر ارﺗﻘﺎي ﺳﻼﻣﺖ رواﻧﯽ و ﻫﻢ ﺑﻪﺻﻮرت اﺑﺰاري در ﭘﯿﺸﮕﯿﺮي از آﺳﯿﺐﻫﺎي رواﻧﯽ ـ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺒﺘﻼ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﻈﯿﺮ اﻋﺘﯿﺎد، ﺧﺸﻮﻧﺖﻫﺎي ﺧﺎﻧﮕﯽ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، آزار ﮐﻮدﮐﺎن، ﺧﻮدﮐﺸﯽ، اﯾﺪز، و ﻣﻮارد ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻗﺎﺑﻞ اﺳﺘﻔﺎده اﺳﺖ. ﺑﻪﻃﻮر ﮐﻠﯽ، ﻣﻬﺎرتﻫﺎي زﻧﺪﮔﯽ اﺑﺰاري ﻗﻮي در دﺳﺖ ﻣﺘﻮﻟﯿﺎن ﺑﻬﺪاﺷﺖ رواﻧﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﻬﺖ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزي ﺟﻮاﻧﺎن در اﺑﻌﺎد رواﻧﯽ ـ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﺳﺖ. اﯾﻦ ﻣﻬﺎرتﻫﺎ ﺑﻪ اﻓﺮاد ﮐﻤﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻣﺜﺒﺖ ﻋﻤﻞ کنند تا ﺧﻮدﺷﺎن و ﺟﺎﻣﻌﻪ را از آﺳﯿﺐﻫﺎي رواﻧﯽ ـ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺣﻔﻆ کنند و ﺳﻄﺢ ﺑﻬﺪاﺷﺖ رواﻧﯽ ﺧﻮﯾﺶ و ﺟﺎﻣﻌﻪ را ارﺗﻘﺎء ﺑﺨﺸﻨﺪ WHO) 1999)

تعریف مهارت‌های زندگی

   مهارت‌های زندگی، توانایی‌ رفتار سازگارانه و مثبت است، به صورتی که افراد را قادر به مقابله‌ی مؤثر با اتفاقات و چالش‌های زندگی روزمره می‌کند.

   به عبارت دیگر، مهارت‌هایی که می‌توان آن‌ها را مهارت‌های زندگی شناخت، بی‌شمار هستند و طبیعتاً ماهیت و تعریف مهارت‌های زندگی در فرهنگ‌های گوناگون، متفاوت است. با این وجود، تحلیل‌های حوزة مهارت‌های زندگی نشان می‌دهد که مجموعة اصلی این مهارت‌ها، که در محور اصلی برنامه‌های مهارت‌محور برای ارتقای سلامت و رفاه کودکان و نوجوانان قرار می‌گیرند، عبارت‌اند از:

• خودآگاهی
• همدلی
• ارتباط مؤثر
• ارتباط بین‌فردی
• مدیریت هیجان‌ها
• مقابله با استرس
• تفکر خلاقانه
• تفکر انتقادی
• تصمیم‌گیری
• حل‌ مسأله

      آموزش مهارت‌های زندگی

• جهت ارتقای سلامت، آموزش مهارت‌های زندگی بر پایه تعلیم مهارت‌های عمومی زندگی ایجاد شده و شامل تمرین مهارت‌هایی در ارتباط با مشکلات اصلی سلامتی و اجتماعی می‌شود. دروس مهارت‌های زندگی باید با اطلاعات سلامت ترکیب شود و دیگر رویکردهایی مثل برنامه‌های طراحی‌ شده برای تأثیرگذاری در عوامل محیطی و اجتماعی که در رشد و سلامت بچه‌ها دخیل است، در برگیرد.
• روش‌های به‌کار رفته در آموزش مهارت‌های زندگی بر اساس دانسته‌هایی از چگونگی یادگیری بچه‌ها از تجربیات خود و اطرافیان آن‌ها، به واسطه‌ی مشاهده‌ی رفتار دیگران و عواقب و نتایج حاصل از رفتار آن‌ها، ایجاد می‌شود. این مسأله در «نظریه‌ی یادگیری اجتماعی» توسط بندورا (1977) توصیف شده است. در نظریه‌ی یادگیری اجتماعی، یادگیری به صورت یک مجموعه‌ی فعال از کسب، پردازش و ساختاربندی تجربیات در نظر گرفته می‌شود.
• کودکان در آموزش مهارت‌های زندگی به صورت فعالانه در یک فرآیند آموزش و یادگیری پویا مشارکت داده می‌شوند. روش‌هایی که برای تسهیل این مشارکت فعال به‌کار می‌روند شامل فعالیت در گروه‌های کوچک و دوتا دوتا، بارش فکری، ایفای نقش، بازی‌ها و مباحثه‌ها می‌شوند. درس مهارت‌های زندگی ممکن است با این حالت آغاز شود که معلم و شاگردان، ایده‌ها و دانش خود را درمورد یک موقعیت خاص که مهارت‌های زندگی در آن قابل استفاده است، بسنجند. از کودکان می‌توان درخواست کرد درمورد موضوع مورد نظر با جزئیات بیشتری در گروه‌های کوچک یا با یک هم‌تیمی بحث کنند. آن‌ها می‌توانند در سناریوهایی کوتاه، نقش‌آفرینی کنند یا در فعالیت‌هایی شرکت کنند که به آن‌ها امکان تمرین مهارت‌ها در شرایط مختلف را می‌دهد (تمرین واقعی مهارت‌ها، بخشی اساسی از آموزش مهارت‌های زندگی است). درنهایت، معلم تکالیفی را تعیین خواهد کرد که کودکان را تشویق می‌کند تا مهارت‌ها را با خانواده و دوستان خود تمرین کنند.
• در حال حاضر، مهارت‌های زندگی در بسیاری از مدارس دنیا آموزش داده می‌شود. در تعدادی از مدارس، اقداماتی ابتدایی صورت گرفته است درحالیکه در بعضی کشورها برنامه‌های مهارت‌های زندگی در سطح وسیعی از مدارس و برای گروه‌های سنی مختلف اجرا می‌شود. در برخی کشورها چندین فعالیت مهم مهارت‌های زندگی در گروه‌های مختلف مثل سازمان‌های غیردولتی، متصدیان آموزش و گروه‌های مذهبی شکل گرفته‌اند.

                    مدرسه‌ها مکان مناسبی برای معرفی آموزش مهارت‌های زندگی هستند به دلیل:

• نقش مدرسه‌ها در اجتماعی‌کردن بچه‌ها
• دسترسی به کودکان و نوجوانان در یک مقیاس بزرگ
• بازدهی اقتصادی (از زیرساخت موجود استفاده می‌شود)
• حضور معلم‌های باتجربه
• اعتبار بالای مدارس بین والدین و جامعه
• امکان ارزیابی‌های کوتاه و بلند مدت

   تدریس مهارت‌های زندگی به‌عنوان مهارت‌های عمومی در ارتباط با زندگی روزمره، می‌تواند پایه‌ی آموزش مهارت‌های زندگی را برای ارتقای بهزیستی ذهنی، تعامل و رفتار سالم شکل دهد. مهارت‌هایی خاص‌تر مثل طرز رفتار قاطعانه با مسائلی نظیر فشار هم‌سالان درمورد مصرف مواد، رابطه‌ی جنسی محافظت نشده یا درگیر شدن در خراب‌کاری را می‌توان بر پایه‌ی این آموزش قرار داد. تحقیقات نشان داده‌اند تدریس مهارت‌های زندگی به این طریق، به عنوان بخشی از برنامه‌های مهارت‌های زندگی گسترده، رویکردی مؤثر برای آموزش پیشگیری اولیه است (ارکارت و همکاران 1991؛ پری و کلدر 1992؛ کاپلان و همکاران 1992).

• مدل زیر، جایگاه مهار‌ت‌های زندگی را به عنوان رابطی بین عوامل محرک دانش، نگرش‌ها، ارزش‌ها و رفتار مثبت سالم نشان می‌دهد که بدین ترتیب، در جلوگیری اولیه‌ی مشکلات سلامت مشارکت می‌کنند.

• مهارت‌های زندگی، افراد را قادر می‌سازد دانش، نگرش‌ها و ارزش‌ها را به توانایی‌های واقعی تبدیل کنند. یعنی به اصطلاح «چه باید کرد و چطور آن را انجام داد». مهارت‌های زندگی، توانایی‌هایی هستند که افراد را قادر به رفتار سالم می‌کند، بدین صورت که انگیزه‌، هدف و فرصت‌های رفتار سالم را به آن‌ها نشان می‌دهد. البته این مهارت‌ها، علاج همه‌ی مشکلات نیستند و قابلیت «چطور باید آن را انجام داد» تنها عاملی نیست که بر رفتار تأثیر می‌گذارد. اگر مدل بالا در یک چارچوب بزرگ‌تر و عام‌تر قرار بگیرد، عوامل بسیاری وجود دارند که در ارتباط با انگیزش و رفتار می‌توانند به شکلی مثبت از مشکلات سلامتی پیشگیری کنند. این عوامل مواردی مانند حمایت اجتماعی، فاکتورهای فرهنگی و محیطی را در بر می‌گیرند.

محتوای آموزشی آموزش و پرورش و ارتباط آن با مهارت­های زندگی

     همانطور که در سند تحول بنیادین و راهنمای برنامه درسی به طور مکرر از لزوم آموزش مهارت­های زندگی نام برده شده و تأکید بر اولویت بودن این مهارت­ها به وضوح قابل مشاهده است پس باید این تأکید در محتوای آموزش نیز مشاهده شود.

     محتوای آموزشی غالب در آموزش و پرورش ایران کتاب­های درسی است که در اختیار دانش­آموران و معلمان قرار می‌گیرد. با مراجعه به کتاب­ مطالعات اجتماعی که جایگاه اصلی این آموزش است (در راهنمای برنامه درسی این کتاب­ به طور مشروح آموزش انواع مهارت­های زندگی ذکر شده) به سادگی می‌توان موارد آموزشی متنی، تمرینی و فعالیتی را مشاهده کرد.

     با توجه به توضیحات بالا، اهمیت آموزش فعال (اجتماعی) در مهارت­های زندگی بسیار زیاد است، و این امر را میبایست در تمرین­ها، فعالیت­ها و پرسش­ها جستجو کرد. در کتاب مطالعات اجتماعی تمرین­ها در قالب “فکر کنید و پاسخ دهید”، “گفتگو کنید”، “مشاهده کنید”، “مقایسه کنید”، “هم­فکری کنید”، “بررسی کنید” و ……. آمده است.

     حالا سه مسئله اصلی قابل بررسی است:

1. چه حجمی از تمرین­های کتاب، مستقیم و غیــرمستقیم به مهارت­های زندگی پرداخته است؟
2. چند درصد از تمرین­های مرتبط با مهارت­های زندگی به موارد تأکید شده در راهنمای برنامه درسی پرداخته و چند درصد به بقیه مهارت­ها اختصاص داده شده؟
3. چه مقدار از فعالیت­هایی که به مهارت­های زندگی پرداخته، با رویکرد فعال بوده است؟

        انتخاب نمونه

برای پاسخ به این سؤالات ابتدا باید از جامع آماری که همان کتاب­های مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی است یک نمونه انتخاب کرد.

    کتاب مطالعات اجتماعی سوم دبستان اولین کتاب مطالعاتی است که در دوره ابتدایی وجود دارد و دو پایه قبلی این درس را ندارند و به نظر می‌آید پایه شروع این درس بهترین مورد برای تحلیل باشد، که هر ساختاری در این کتاب شکل گرفته، احتمالاً در پایه­های بالا نیز تکرار شده است.

    روش تحلیل

     همانطور که قبلاً ذکر شد ابتدا باید تمام تمرین­ها و فعالیت­ها شمرده شوند سپس از میان آنها فعالیت‌های مربوط به مهارت­های زندگی را جدا کرد. برای جواب سؤال دوم باید از میان تمرین­های انتخاب شده، تمرین­هایی که با رویکرد فعال آمده است را شمارش کنیم.

     این مطلب که امکان دارد یک تمرین یا فعالیت چند مهارت را همزمان آموزش دهد بسیار مهم است و در تحلیل و درصدها قابل بررسی است.

      یافته­ ها

     ابتدا به تحلیل محتوای مربوط به سؤال اول اشاره می‌کنیم:

1. چه حجمی از تمرین­های کتاب، مستقیم و غیــرمستقیم به مهارت­های زندگی پرداخته است؟

این جدول نشان می­دهد 75/2 درصد تمرین­های کتاب حداقل با یکی از مهارت­های زندگی مرتبط هستند

1. چند درصد از تمرین­های مرتبط با مهارت­های زندگی به موارد تأکید شده در راهنمای برنامه درسی پرداخته و چند درصد به بقیه مهارت­ها اختصاص داده شده؟

    در جدول بالا جمع ستون تعداد تمرین­ مرتبط 112 می­شود که از تعداد کل تمرین­ها بیشتر است، همانطور که قبلا ًگفته شد امکان دارد یک تمرین همزمان چند مهارت را هدف قرار دهد.

    ردیف­های 1،3،4،7و8 مواردی هستند که در راهنمای برنامه درسی با عناوین واکنش شخصی، کارگروهی یا همکاری، برقراری ارتباط، خلاقیت و بررسی و کاوش آمده است.

2. چه مقدار از فعالیت­هایی که به مهارت­های زندگی پرداخته، با رویکرد فعال بوده است؟

با توجه به آموزش فعال یا اجتماعی که قبلاً به آن اشاره شد 81 درصد تمرین­های مرتبط با مهارت­های زندگی از نوع فعال است.

نتیجه­ گیری:

  جدول‌های تحلیل بالا نشان می­دهند محتوای آموزشی مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی به صورت قابل ملاحظه­ای به سمت آموزش مهارت­های زندگی پیش رفته است، اما این کار با توجه به تأکید متخصصین روانشناسان تربیتی هنوز کامل نبوده و کاستی‌های زیر در آن مشاهده می­شود:

• در سندهای سازمان جهانی بهداشت و یونیسف تأکید شده است ده مهارت همزمان آموزش داده شوند که این مورد در کتاب مذکور رعایت نشده است.
• به آموزش فعال این مهارت­ها تأکید صد در صدی اعمال نشده است.
• با دقت به جدول سؤال شماره 2 متوجه می­شویم حتی به موارد انتخابی برنامه­ریزان آموزشی نیز به طور یکسان پرداخته نشده (تفکر خلاق بسیار درصد پایینی دارد).

منابع

1. سند راهنمای آموزش مهارت‌های زندگی سازمان جهانی بهداشت 1994

2. برنامه آموزش مهارت‌های زندگی در لسوتو. یونیسف 1994

3. راهنمای تدریس مهارت­های زندگی ـ سعید بی‌نیاز ـ انتشارات سرمشق ـ چاپ دوم 1394

4. مطالعات اجتماعی سوم دبستان ـ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی ـ وزارت آموزش و پرورش ـ چاپ هفتم 1397

تهیه و تدوین : مهدی میرزاداعی

ویدیوی برای آشنایی بیشتر با مهارت های زندگی

انیمیشن “ماجرای آقای زودباور” – مهارت تفکر انتقادی

فیلم “اهمیت آموزش مهارت های زندگی”

خودآگاهي چيست؟ «خودآگاهي» توانايي شناخت خود و آگاهي از خصوصيات، نقاط ضعف و قوّت، خواسته‌ها، ترسها و انزجارهاست. براي اكثر ما توصيف ويژگي‌هاي اخلاقي و رفتاري خود براي ديگران، كار سخت و دشواري مي‌باشد.به عنوان مثال ممكن است پاسخ به اين سوال كه چه كسي هستيم، سخت و دشوار باشد.

• اكثر ما فقط در مورد ويژگي‌هاي كلي و عمومي خود از جمله سن، جنس، نام خانوادگي، تحصيلات، وضعيت شغلي و … خود صحبت مي‌كنيم و از ويژگي‌هاي شخصيتي و رفتاري خود اطلاعات كافي و مناسبي نداريم.
• به عنوان مثال: نمي‌دانيم كه چه كارهايي را خوب مي‌توانيم انجام دهيم؟ چه ويژگي‌هاي اخلاقي خوب و مثبتي داريم؟ به چه علت مهربان هستيم؟ چه ويژگي‌هاي منفي اخلاقي داريم.
• رشد خودآگاهي به فرد كمك مي‌كند تا دريابد تحت استرس قرار دارد يا نه و اين معمولاً پيش شرط ضروري روابط اجتماعي و روابط بين فردي موثر و همدلانه‌ است.
• به طور كلي در مهارت خودآگاهي مي‌آموزيم كه:
  • با تكيه بر نقاط قوت خود براي بهبود نقاط ضعف خود تلاش كنيم. آگاهي از نقاط ضعف باعث مي‌شود كه فرد با استفاده از اين آگاهي بتواند تسلط بيشتري بر خود داشته باشد.
  •  احساسات خود را بشناسيم. چون فردي كه از احساسات خود آگاه مي‌شود مي‌تواند آنها را كنترل كند. ناتواني در كنترل و مهار احساسات مي‌تواند به اعتياد، خشونت و … بيانجامد.
  •  از نيازهاي خود اطلاع پيدا كنيم و ياد بگيريم كه از مسيرهاي سالم نيازهاي خود را مرتفع سازيم.
  • در زندگي خود اهداف واقعي را دنبال نماييم و از دنبال كردن اهداف غيرواقعي، تخيلي و كمال‌گرايانه پرهيز كنيم. چرا كه اهداف غير‌واقع بينانه باعث ناكامي و به تبع آن خشم و خشونت مي‌شود.
  • در نهايت خودآگاهي باعث ارزشمندي ما مي‌شود و به ما كمك مي‌كند تا دنبال ارزشهاي واقعي به جاي ارزشهاي كاذب باشيم و رضايت كافي از زندگي داشته باشيم.

اگر از شما درمورد مهارت‌های زندگی بپرسند، چه پاسخی می‌دهید؟ فکر می‌کنید داشتن چه مهارت‌هایی جزو مهارت‌های زندگی محسوب می‌شوند؟

در یک کارگاه آموزشی از تعدادی از مربیان این سوال پرسیده شده بود که قسمتی از پاسخ‌های آن‌ها به شرح زیر است:

مقاومت در برابر استرس،داشتن قدرت تصمیم‌گیری، اعتماد به نفس، مدیریت زمان،مدیریت هیجانات،کنترل اعصاب، هدف‌گزاری، ایمنی جاده، آشپزی کردن، رانندگی کردن، شستن دندان‌ها، داشتن روابط موثر،حسابداری، رک بودن و بیان خواسته‌های شخصی، نقاشی کردن، مهارت نه گفتن، داشتن شجاعت.

نمونه‌های بالا مهارت‌های زندگی هستند، اما مهارت‌هایی وجود دارند که بر روی ایمن‌سازی افراد در برابر مشکلات اجتماعی متمرکز شده‌ است.

اما به راستی مهارت‌های زندگی چیست؟

سازمان بهداشت جهانی مهارت‌های زندگی را این‌چنین تعریف می‌کند؛

مهارت‌های زندگیتوانایی انجام رفتار سازگارانه و مثبت به گونه‌ای که فرد بتواند با موانع و ضروریات زندگی روزمره خود کنار بیاید.مجموعه‌ای از مهارت‌ها و شایستگی‌های فردی و گروهی که افراد برای زیستن در هزاره جدید به آن نیازمند هستند.

این مهارت‌ها با تمرین مداوم پرورش می‌یابند و شخص را برای روبه‌رو شدن با مسایل روزانه زندگی، افزایش توانایی‌های روانی، اجتماعی، بهداشتیو پیشگیری از مشکلاتی نظیراعتیاد، خشونت‌هایخانگی و اجتماعی، آزار کودکان، خودکشی، ایدز و موارد مشابه واکسینه می‌کندو می‌تواند در حکم ابزاری قوی در دست متولیان سلامت روانی جامعه در جهت توانمندسازی جوانان در ابعاد روانی–اجتماعیباشد.

با این تعریف، مهارت‌های زندگی از سایر مهارت‌هایی که روزانه به آن‌ها نیاز داریم متمایز می‌شوند.

مهارت‌های زیر، مهارت‌های ده‌گانه‌ای هستند که از سوی سازمان جهانی بهداشت مشخص شده‌اند:

خودآگاهی، همدلی، ارتباط موثر، روابط بین فردی، مقابله با استرس، مقابله با هیجان‌های منفی، تفکر خلاق، تفکر انتقادی، حل مسئله و تصمیم‌گیری.

این مهارت‌ها به صورت درس اصلی یا فوق برنامه در بسیاری از کشور‌های جهان، از پیش‌دبستان تا دانشگاه تدریس می‌شود،تا کودکان در بزرگسالی افرادی موفق‌تر و سالم‌تر شوند.

اکنون با توضیحی که در مورد هر مهارت می‌دهیم می‌توانید به طور کلی با آن‌ها آشنا شوید.

مهارت خودآگاهی

مهارت خودآگاهی بنیادی‌ترین مهارت زندگی است. خودآگاهی یعنی شناختن توانایی‌ها، ناتوانی ها، حالت‌های هیجانی خانواده و فرهنگی که در آن زندگی می‌کنیم. شناخت این مهارت به افراد کمک می‌کند خودشان را دست کم نگیرند، تفاوت‌هایشان را با دیگران در نظر بگیرند و برای آینده چشم اندازی متناسب با ویژگی‌های خودشان داشته باشند.

 مهارت همدلی

مهارت همدلی یعنی توانایی گذاشتن خود به جای دیگران و دیدن جهان از چشم آن‌ها. داشتن و تقویت این مهارت در افراد به آن‌ها کمک می‌کند هنگام مشکلات، دوستانشان را درک کنند و افراد متفاوت با خودشان را بپذیرند.

مهارت ارتباط موثر

ارتباط چیزی بیش‌تر از گفت و شنود است. هر گاه ما پیامی (از کلام گرفته تا علامت) را با هر وسیله‌ای (از تلویزیون و رادیو و حتی بدنمان گرفته تا کلمات) به گیرنده می‌رسانیم و از او بازخورد می‌گیریم ارتباط شکل گرفته است. مهارت ارتباط موثر به این معناست که بهتر است چه پیامی را، به چه وسیله‌ای، در چه زمان و مکانی به چه کسی برسانیم. این مهارت به افراد کمک می‌کند به شیوه‌ی سازگارانه و سالم‌تری با دیگران ارتباط برقرار کنند.

مهارت ارتباط بین فردی

مهارت ارتباط بین فردی مکمل مهارت ارتباط موثر است. اگر در مهارت ارتباط موثر روی پایه‌های ارتباط مثل پذیرش دیگران، زبان بدن  و گوش دادن تاکید می‌شود، در مهارت ارتباط بین فردی به موارد خاصی مثل کار گروهی و حل اختلاف و دوست‌یابی پرداخته می‌شود.البته این دو مهارت در بسیاری از موارد همپوشانی دارند.

مهارت مقابله با استرس

مهارت مقابله با استرس، یعنی توانایی مدیریت خود در شرایط استرس‌آور زندگی. در زندگی فشارهای روانی زیادی به ما وارد می‌شود که اگر نتوانیم این فشارها را به درستی مدیریت کنیم، ممکن است به بیماری‌های روحی مبتلا شویم.

مقابله با هیجان‌های منفی

مهارت مقابله با هیجان‌های منفی یعنی مدیریت هیجان‌هایی که حال ما را بد می‌کنند، مانند خشم، ترس، غم، دلتنگی و یا حسادت. بیش‌تر هیجان‌های اصلی منفی هستند. توانایی نام‌گذاری این هیجان‌ها در خود، تشخیص آن در دیگران و مدیریت آن‌ها، سه بخش مهارت مقابله با هیجان های منفی است.

مهارت تفکر خلاق

مهارت تفکر خلاق یعنی قدرت کشف و خلق ایده‌های جدید در برابر مسئله‌های زندگی. در سیستم‌های آموزشی پیشرفته، مهارت تفکر خلاق در آموزش تمامی دروس تنیده شده. خلاقیت می‌تواند افراد را پویا، متفکر و کارافرین بار آورد. افرادی که در برابر مسائل زندگی دست خالی و ذهن خالی نیستند.

مهارت تفکر انتقادی

مهارت تفکر انتقادی یعنی بررسی درست داده‌ها و پذیرفتن یا نپذیرفتن آن‌ها.این مهارت به ما کمک می‌کند به جای لجبازی یا ساده‌لوحی، به اطلاعاتی که دیگران یا رسانه‌ها به ما می‌دهند، آگاهانه نگاه کنیم.

مهارت حل مسئله

زندگی سرشار از مسائل ساده و پیچیده است. بچه‌ها هم با این مسائل مواجهند. مهارت حل مسئله کمک می‌کند افراد در برابر مشکلاتشان ذهنی منظم داشته باشند تا با عبور از هر مرحله، گام به گام بهترین راه حل را برای مسائلشان پیدا کنند.

مهارت تصمیم‌گیری

مهارت تصمیم‌گیری، مهارت انتخاب مسیر بهتر در بین دوراهی‌های کوچک و بزرگ زندگی است. مهارتی که به کودکان کمک می‌کند هدف‌گزینی مناسبی داشته باشند. این مهارت به مهارت حل مسئله بسیار نزدیک است.

عوامل موثر در آموزش صحیح مهارت‌های زندگی

آموزش مهارت‌های زندگی به کودکان و نوجوانان توانایی بیشتری برای بهبود زندگی‌شان به آن‌ها می‌دهد. البته برای موثر بودن برنامه آموزش مهارت‌های زندگیبه چهار عاملاساسی دیگر نیاز است. این چهار کلید شبیه چرخ‌های یک خودرو کار میکنند. خودرو فقط زمانی می‌تواند به خوبی حرکت کند که همه این چرخ ها سالم باشند.

منابع آموزشی: منابع انتخابی برای آموزش مهارت‌های زندگی باید معتبر بوده و منطبق با سازمان بهداشت جهانی باشد.

فعالیت محور بودن آموزش مهارت زندگی:برای آموزش مهارت‌های زندگی باید از بازی، تمرین و فعالیت‌های عملی استفاده شود.

انگیزش:مهارت زندگی باید در قالب سرگرمی، تفریح و بازی انجام گیرد تا به بچه‌ها انگیزه لازم برای به کار بردن آن‌ها، در زندگی واقعی را بدهد.

 خانواده: در کنار موسسات، مدارس و دیگر منابع، آموزش به خانواده‌ها هم برای تعمیق این مهارت، پیشنهاد می‌شود.

مهارت‌های زندگی می‌تواند به کودکان و نوجوانان کمک کند تا نسبت به موارد زیر اگاه‌تر شوند:

• چه کاری انجام می‌دهند.
• کارها را چگونه انجام می‌دهند.
• چگونه اطلاعات به دست می‌آورند.
•  چگونه فکر، احساس و رفتار می‌کنند.
• آن‌ها با شناخت بهتر خودشان و دیگران می‌توانند انتخاب‌های بهتری داشته باشند.

 یک تسهیلگر یا معلم قوی می‌تواند به کودکان کمک کند تا اعماق درون خود را ببینند، دلایل مشکلاتشان را کشف کنند و رفتارهای مثبت را در خود گسترش دهند.

آموزش مهارت‌های زندگی به کودکان و نوجوانان، که در مسیر رشد خود با موانعی مواجه‌اند، کار ساده‌ای نیست و برای دیدن نتیجه آن باید صبور بود.

و در نهایت، مهارت‌های زندگی، اتفاق‌ها را عوض نمی‌کنند، بلکه کودکان را یاری می‌دهند بهتر با این وقایع کنار بیایند و آن‌ها را مدیریت کنند تا در برابر دنیایی که در آن زندگی می‌کنند، توانمند شوند.

منابع:

سازمان جهانی بهداشت/Who/MNH/PSF/93.7A.ReV.2

ماهنامۀ آموزشی مدرسه فردا دورۀ پانزدهم/ اسفند1397

کتاب راهنمای تدریس مهارت‌های زندگی دوره اول دبستان و دوم دبستان ویژه مربیان/ انتشارات سرمشق