پرسشنامه تأثیر شبکه های اجتماعی مجازی بر حجاب و عفاف، هویت دینی و فردی، تعامل با خانواده و افسردگی و انزوا (قراباغی و همکاران 1397)

با ورود به عصر اطلاعات و جامعه شبکه ای، در بیشتر حوزه ها شاهد تحولات تکنولوژیکی گوناگون هستیم. اینترنت به مثابه رسانه ای جدید و یکی از مهم ترین دستاوردهای انقلاب ارتباطات^[4]، از محدودیت های الگوهای چاپ و پخش در ارتباطات فراتر رفته است. هم اکنوان از طریق اینترنت و شبکه های وابسته به آن جهان جدیدی به موازات جهان واقعی به وجود آمده است(بابایی، 1394)رسانه های الکترونیکی^[5]مخاطبان گسترده ای دارند و مجموعه هایی از محتوای نمادین را به این مخاطبان عرضه می کنند. در چنین شرایطی فضای مجازی^[6] شکل می گیرد، فرهنگ ها همه از طریق واسطـه های الکتـرونیکی منتقـل می شوند و مفاهیـم زمان و مکـان معانی تازه ای پیدا می کنند.(مجتهدی ،1394).بدین ترتیب، جوامع مختلف تحت تأثیر تحولات بسیار عظیم علمی و فناورانه به سمت جامعه اطلاعاتی^[7] یا جامعه شبکه ای^[8] حرکت   می کنند.

     شبکه های اجتماعی به عنوان یکی از خدمات برجسته فضای مجازی باعث شکل گیری مفاهیمی همچون صمیمیت و اعتماد در فضای سایبری^[9]  شده است؛ مفاهیمی که در گذشته ای نه چندان دور دستیابی و تحقق آن در حدّ یک رؤیا بود. ارتباطات شبکه‌های اجتماعی، ارتباطاتی خودگزین هستند. در این سبک ارتباطی نقش افراد در تولید، توزیع و دریافت پیام‌ها بیشتر است. پیام‌ها^[10] به صورت دو طرفه و تعاملی^[11] بین مجموعه افراد به چرخش در می‌آید. شبکه های اجتماعی با توجه به قدمت و محبوبیت خود اولین جایی هستند که می توان حضور کاربران در مقابله با منتشر شدن شایعات و دست به دست شدن مضامین بدون منطق را مشاهده کرد. کاربران ابتدا در صفحات شخصی خود با این موارد مقابله می‌کردند (پمپک^[12] و همکاران، 2009: 228)، اما گسترش سریع و فراگیر شبکه های اجتماعی در بین افراد پرسش هایی را درباره پیامدهای احتمالی آنها برای کاربران وجامعه پدید آورده است.

ایلینویز^[13] در ایالات متحده آمریکا مطرح شد و پس از آن در سال 1997 نخستین سایت شبکه اجتماعی به نام سیکس دگریس^[14] اجازه ایجاد پروفایل^[15] را به کاربرانش داد تا آنها  بتوانند فهرستی از دوستان شان ایجاد کنند که این سایت به دلیل عدم موفقیت، بعد از سه سال متوقف شد. بعد از آن، انفجار تجارت در وب سایت های اجتماعی در سال 2002 باعث به وجود آمدن شبکه های اجتماعی استر فرند^[16]، اورکات^[17] و لینکداین^[18] و رشد قارچ گونه این سایت ها در فضای مجازی شد. در سال 2006 دسترسی عمومی مردم به فیس بوک آزاد شد، زیرا قبل از آن، این سایت تنها به صورت پایلوت^[19] در دانشگاه هاروارد^[20] استفاده             می شد. همچنین توییتر نیز در این سال پا به عرصه شبکه های اجتماعی گذاشت (افتاده،1390).

    مفهوم شبکه های اجتماعی در ایران به طور گسترده در حدود سال 1383 هجری شمسی با حضور شبکه اورکات در میان کاربران ایرانی رواج پیدا کرد و در مدت کوتاهی به قدری سریع رشد کرد که پس از برزیل و آمریکا، ایران سومین کشور حاضر در اورکات شد. اورکات سایتی بود که توسط یکی از مهندسان گوگل^[21] طراحی شد. او که دانشجوی دکترای علوم کامپیوتر در دانشگاه استنفورد^[22] بود، این پایگاه را به صورت یک شبکه اجتماعی اینترنتی طراحی کرد (افراسیابی52:1393-50).

شبکه های اجتماعی در بستر یک جامعه اطلاعاتی پیچیده، کارکرد مؤثر شبکه را به تصویر می کشند. با نگاهی دقیق تر، می توان جامعه را ترکیبی از شبکه های متعدد شامل شبکه های میان سازمان ها، شبکه درون سازمانی، شبکه های شخصی، شبکه های رایانه ای و نیز شبکه های فرامرزی تصور نمود که اطلاعات از طریق آنها جاری می شود. لذا این اطلاعات می تواند به عنوان بستر مناسبی برای نظارت نیز مورد استفاده قرار گیرد (برتوت و گریمز^[23]، 2010).

    شبکه های اجتماعی در سیر پیشرفت تکنولوژیک خود به عنوان رسانه های اجتماعی^[24] نیز مطرح می شوند. در تعریف رسانه های اجتماعی باید گفت گونه ای از رسانه هستند که بعد از رسانه های جمعی ظهور یافته و امکان تعامل میان تولیدکننده پیام و دریافت کننده آن را فراهم می آورند؛ بدین معنا که در این رسانه ها مخاطب و یا گیرنده پیام، منفعل نبوده و به تعامل پویا و فعالانه با پیام، فرستنده، فرآیند ارسال و دریافت و بستر ارائه پیام می پردازد و امکان ایجاد تغییرات در پیام ارسالی و بازنشر آن را دارد که به افراد دیگر پیامی ترکیب شده با اندیشه ها و آموزه های فکری خود را بازنشر دهد (پوتنام^[25]،2000: 170).    تقسیم بندی ها و مدل های گوناگونی از رسانه های اجتماعی ارائه شده است. جدیدترین مدل تقسیم بندی رسانه های اجتماعی در سال 2011 ترسیم شده است که رسانه های اجتماعی را به هفت گروه اصلی تقسیم کرده است. در هر گروه چند نوع مختلف از این رسانه ها قرار می گیرند. به عنوان مثال، وبلاگ ها، میکرو وبلاگ ها و ویکی ها، همگی در یک دسته و با عنوان ابزارهای انتشار نامگذاری شده اند. بر اساس این دسته بندی، هفت گونه اصلی رسانه های اجتماعی و مهمترین مصداق های هر نوع در حال حاضر به شرح زیر هستند که در شکل 1 بیان شده اند (حسینی،1394).

در تعریف شبکه اجتماعی باید گفت شبکه های اجتماعی، خدمات آنلاینی هستند که به افراد اجازه می دهند در یک سیستم مشخص و معین پروفایل شخصی خود را داشته باشند، خود را به دیگران معرفی کنند، اطلاعات شان را به اشتراک بگذارند و با دیگران ارتباط برقرار کنند. از این طریق افراد می توانند ارتباطشان با دیگران را حفظ کنند و ارتباط های اجتماعی جدیدی را نیز شکل دهند (بوید و  الیسون^[26] ،2012).  در جمع بندی تعاریف شبکه های اجتماعی می توانیم آنها را در دو مقوله فنی و جامعه شناختی ارتباطی قرار دهیم. در نگاه فنی این شبکه ها، محصول فناوری های مبتنی بر اینترنت که بر بنیاد وب2^[27] بنا شده اند می باشند و از نگاه جامعه شناختی ارتباطی، محتوای تولیدی بوسیله افراد و روابط حال از تعامل ایجاد شده بوسیله اشتراک محتوای ارسالی در بستر شبکه ها می باشد (برتون^[28] ،پلانگر^[29]و شاپینو^[30]،2012).

هویت مفهومی چندبعدی است .هویت به درک مردم از اینکه چه کسی هستند و چه چیزی برایشان معنادار است، مربوط می شود. این درک و تلقی در پیوند با خصوصیات معینی شکل می گیرد که بر سایر منابع معنایی اولویت دارند. جامعه شناسان اغلب هویت را به دوبخش اجتماعی و شخصی تقسیم                   می کنند (روشندل اربطانی ، مولایی ،1397).

هویت اجتماعی به معنای ویژگی هایی است که از طرف دیگران به یک فرد نسبت داده می شود. این ویژگی ها را می توان نشانه هایی تلقی کرد که نشان می دهد هر شخص معینی اساسا چه کسی است. در عین حال، این ویژگی ها شخص مذکور را به افراد دیگری مربوط می کند که همین خصوصیات و کیفیات را دارند. همچنین هویت های اجتماعی، بعد جمعی دارند و مشخص می کنند که افراد چگونه شبیه دیگران هستند. هویت شخصی ما را را به عنوان افرادی جدا و مجزا از یکدیگر متمایز می کند. هویت شخصی به معنای رشد و تکوین شخصی است که از طریق آن معنای یگانه و منحصر به فردی از خویشتن مان و مناسبت مان با جهان پیرامون خود خلق می کنیم(گیدنز^[31] ،1386).

هویت ملی و دینی ساختارهای پیچیده ای متشکل از تعدادی عناصر به هم وابسته هستند شامل نژاد، فرهنگ، دین و مذهب قلمرو اقتصاد، سیاست و قانون. هویت ملی و دینی را  می توان حداقل به چهار عنصر تقسیم کرد که عبارت اند از: مذهب و نمادهای دینی که از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود، زبان، تاریخ و عوامل نهادی که شامل سازمان هایی است که به پیشرفت جنبه های گوناگون زبان و فرهنگ و در نهایت هویت منجر می گردد(روشندل اربطانی و مولایی ،1397).

پژوهش های مختلفی در مورد شبکه های اجتماعی مجازی و نقش و تأثیر آنها بر سبک زندگی فردی و اجتماعی افراد انجام گرفته است. درباره علت گرایش و نحوه استفاده جوانان از شبکه های اجتماعی یافته‌های پژوهش سجادی (1395) نشان می دهد که بین متغیرهای قومیت، پایگاه اقتصادی اجتماعی، دینداری و تحصیلات فرد با نحوه استفاده از شبکه های اجتماعی رابطه معنی داری وجود دارد و بین مذهب و نحوه استفاده رابطه معنادار نیست. همچنین، پژوهش عاملی(1389) در مورد علل گرایش جوانان ایرانی به شبکه اجـتماعی فـیس بوک که بـا بهره‌گیری از روش کیفی و مصاحبه عمیق انجام شده، حاکی از‌ آن‌ است که بیشترین دلیل استفاده کاربران از فیس بوک، حفظ ارتباط بـا دوستان و آشنایان و جستجوی دوستان و همکلاسی‌های قدیمی است. همچنین، شهابی و بیات (1391) در پژوهشی به بررسی اهداف و انـگیزه‌های عضویت جوانان شهر تهران در شبکه‌های اجتماعی مجازی پرداخته‌اند. یافته‌های‌ آن‌ها‌ نشان‌ می‌دهد کـه اکثر کاربران به‌ مـنظور‌ تـسهیل‌ روابط فعلی، احیای ارتباطات ‌قدیمی، ایجاد و حفظ ارتباطات دوستانه بدان روی آورده‌اند و فضای شبکه‌های اجتماعی مجازی را سیاسی نمی‌دانند.

نتایج پژوهش وقاری (1396) نشان می دهد که بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی با حجاب و عفاف رابطه معنی داری وجود دارد. همچنین بین دینداری، سرمایه فرهنگی، روابط خانوادگی و سبک زندگی با حجاب و عفاف رابطه معنی داری وجود دارد؛ بدین گونه که با افزایش استفاده از اینستاگرام^[32]، تلگرام^[33] و لاین^[34] شاهد کاهش رعایت حجاب و عفاف در بین نمونه آماری این پژوهش هستیم و در بین افرادی که از این شبکه ها استفاده نمی کنند یا کمتر استفاده می کنند، این رابطه معکوس می باشد. یافته‌های پژوهش شامانی، واحدی و نوروزی (1395) در مورد مسئله هویت و بحران های اجتماعی  نشان می دهد که بین میزان استفاده جوانان منطقه 12 شهر تهران از شبکه های اجتماعی مجازی و هویت فرهنگی آنها رابطه معناداری وجود دارد؛ بدین شکل که در چهار مؤلفه مدت زمان حضور، میزان استفاده، میزان فعال بودن کاربر و میزان واقعی تلقی نمودن محتوا در فضای شبکه های اجتماعی مجازی با وضعیت هویت فرهنگی جوانان رابطه معنا دار در جهت معکوس وجود دارد- یعنی هر چه این چهار مؤلفه افزایش پیدا می کند، هویت فرهنگی بیشتر در مخاطره قرار می گیرد. آنها در پژوهش خود هم‌راستا با تحقیقات رفعت‌جاه و شکوری (1387) و قاسمی و قادری (1388) بیان می کنند که شبکه‌های اجتماعی عاملی تأثیر گذار بر هویت اجتماعی جوانان هستند و با افزایش مدت زمان عضویت، میزان استفاده، میزان مشارکت و فعالیت و واقعی تلقی کردن محتوای مطالب ارائه شده در این شبکه‌ها هویت ملی و دینی کاربران تضعیف می‌شود. عدلی پور و بدری(1395) در پژوهش خود نشان داده اند که هویت جنسیتی کاربران، تحت تأثیر عضویت در شبکه های اجتماعی مجازی قرار دارد. همچنین، بین مدت زمان عضویت در شبکه های اجتماعی و میزان استفاده از شبکه های اجتماعی و هویت جنسیتی، همبستگی معکوسی به چشم می خورد؛ یعنی با افزایش مدت زمان عضویت در شبکه های اجتماعی و میزان استفاده از شبکه های اجتماعی، هویت جنسیتی کاربران تضعیف می شود. یافته های پژوهش احمدپور و قادی زاده (1389) حاکی از تأثیرپذیری هویت دینی در ابعاد پنچ گانه تجربی، پیامدی، اعتقادی، مناسکی وشناختی از تعامل در فضای سایبر است؛ به گونه ای که تعامل بیشتر در فضای سایبر نشان دهنده تاثیرات کمابیش جهانی شدن فرهنگ و تعامل در فضای سایبر دانشجویان است و پیامدهای آن در ایران به طور محسوسی مشاهد می‌شود. جلالی آذر (1384) در پژوهشی با عنوان «بازنمایی هویت دینی در فضای مجازی» در صدد دستیابی به برخی از تأثیرات حضور در فضای مجازی بر هویت کاربران جوان بوده است. یافته های پژوهش وی نشان می دهد که  رابطه معناداری بین وجود مناقشات بین اندیشه دینداران و دینداری یا ظرفیت های مجازی و روی آوردن جوانان به فضای مجازی وجود دارد. محمدی (1388) در پژوهش خود به تحقیقی که توسط مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) انجام شده،‌ اشاره کرده و توضیح می دهد که کم شدن ارتباطات چهر‌ه‌به‌چهره درمیان دوستان، یکی دیگر از مسائلی است که در ارتباط با شبکه‌های اجتماعی و تغییر سبک زندگی جوانان باید به آن اشاره کرد. نتایج این تحقیق، حاکی از آن است که 3/64 افرادی که دوست یا دوستان اینترنتی داشته‌اند، پس از دوستی با آن‌ها ملاقات نکرده‌اند و تنها 7/35 پس از دوستی با هم ملاقات داشته‌اند. کفاشی (1389) در پژوهش خود به دنبال بررسی تأثیر اینترنت بر ارزش های خانواده در بین دانشجویان و دستیابی یک الگوی نظری تحلیلی بود. متغیرهای مستقل شامل دسترسی دانشجویان به اینترنت، استفاده بیشتر دانشجویان از اینترنت، میزان وابستگی آنها به اینترنت، محیط تعاملی اینترنت، فضای صمیمیت، روابط احساسی، وارد شدن دانشجویان در بحث و مناظره گروهی، پذیرفته شدن آنها در محیط تعاملی اینترنت، احساس رضایتشان از گمنام بودن در اینترنت، میزان اطلاع خانواده در مورد استفاده فرزندان از محیط های اینترنتی و متغیر وابسته ارزش های خانواده بودند. نتایج این پژوهش از وجود یک رابطه معکوس در بین متغیر های مستقل و متغیر وابسته حکایت داشت.

جوینسون^[35] (2008) نیز در مطالعه‌ای با این‌ هدف‌ که چه چـیزی در سـایت‌های مـورد نظر‌ وجود‌ دارد که شخص را تحریک به ماندن در فضای شبکه می‌کند، اقدام بـه‌ مـصاحبه‌ بـا کاربران شبکه‌ها نموده و خصوصیات‌ شخصی‌، باورها، ارزیابی‌ رفتار‌، نیازها‌ و عوامل انگیزشی افراد را شناسایی کـرده‌ اسـت‌. ایـن پژوهش تعیین نمود که حفظ تماس،  دلیل اصلی استفاده از فیس‌بوک‌ است‌.

مازمن^[36] (نقل از مارتینز ووارتمن^[37]،2012) پژوهشی با عنوان تفاوت های جنسیتی در استفاده از شبکه های اجتماعی‌ را انجام داده است. هدف او از این مطالعه، مشخص کردن اهداف شخصی استفاده از شبکه های اجتماعی با تمرکز بر تفاوت هـای مـمکن در بین زنان و مردان بوده است. تحلیل‌ نتایج‌ پژوهش مذکور نشان داد که اهداف استفاده را می توان به چهار بخش شامل برقراری ارتباط، ایجاد روابط جدید، استفاده برای اهداف آکادمیک و پیگیری دسـتور کـار مشخص تقسیم کرد. تـفاوت های معنی داری در‌ بین‌ جنسیت در همه اهداف یاد شده یافت گردید- درحالی که تفاوت در ایجاد مخاطبان جدید به نـفع مردان بود، تفاوت ها در سه هدف دیگر کاربران به نفع زنـان بود.